نکاح : تقریرات درس آیت الله شبیری زنجانی جلد 15 صفحه 142

تکمیل یک بحث

بحثی که سابقا فی الجمله ذکر کردیم ولی تفصیل درستی ندادیم و مرحوم آقای خویی بحث کرده(1) و در تقریرات حاج شیخ آقا میرزا محمود آشتیانی خیلی خوب بحث کرده و ما یک قدری مختصر عرض کردیم و رد شدیم، آن این است که در این مواردی که عقد صغیره در اثر رضاع کبیره منفسخ شده، حالا اگر با لبن زوج است بنت الزوج شده، اگر با لبن غیر است بنت الزوجه شده، به هر حال در حرمت صغیره بحثی نیست. اما آیا مادر را می توانیم به عنوان ام الزوجه حرام کنیم یا نه؟ در اینجا اشکالی شده، گفته اند که اگر ما مشتق را حقیقت در ما انقضی ندانیم در اینجا قبل از رضاع و امومت برای صغیره زوجیتی بوده و امومت نبوده و کبیره موقعی ام صغیره شده که صغیره زوجیت ندارد، ام الزوجه که معنایش اقتران امومت کبیره با زوجیت صغیره است در اینجا صادق نیست. این اشکالی است که در مشهور خیلی قوی بلکه تقریبا مورد تسالم وارد شده است.

اینجا برای ام الزوجه بودن یک تقریبی شده، بعضی ها تقریب کردند که امومت و بنتیت علت می شود برای رفع ارتفاع زوجیت و در رتبه متقدم زوجیت مرتفع نیست مرتفع که نشد عنوان ام الزوجه به این کبیره صدق می کند.

مرحوم آقای آشتیانی در تقریرات بیانی دارند که به نظر ما قابل مناقشه است.

آنجا می فرمایند - البته این طوری که من عرض می کنم تعبیرشان نیست - در کفایه در

مبحث ضد این بحث هست که أحد الزوجین علت برای نفی ضد دیگر نیست، بین ثبوت أحد الضدین و سلب دیگر علیتی در کار نیست، تقارن هست این در آنجا مطرح است. در اینجا زوجیت صغیره و امومت کبیره ضد آن هستند و أحد الضدین علت برای نفی دیگری نیست تا ما بگوییم آن معلول رتبه اش مؤخر از علت است و در رتبه علت هنوز ارتفاعی واقع نشده و زوجیت مرتفع نبوده و لذا عنوان ام الزوجه صادق است. می فرماید، نه امومت و بنتیت و ارتفاع زوجیت تمام اینها در عرض واحد معلول رضاع هستند و رضاع، همه اینها را در عرض هم ایجاد می کند.

ولی به نظر ما این اشکال وارد نیست. درست است که بین مطلق ضدین علیت و معلولیت نیست ولی این طور نیست که فی الجمله هم بعضی از ضدها علت برای نفی دیگری نباشند و آنکه در کفایه خواسته نفی کند این است که طبیعت ضد بودن اقتضاء علیت برای نفی دیگری را ندارد و این موجب اشکالاتی می شود، اما فی الجمله بعضی از ضدین ها علت باشد برای نفی دیگری قابل انکار نیست. تردیدی نیست که وقتی رضاع محقق می شود معلول آن دو عنوان است که به وسیله رضاع حاصل می شود یکی می شود ام و دیگری بنت می شود. به وسیله این دو عنوان که معلول رضاع هستند زوجیت صغیره مرتفع می شود و می شود بنت الزوج یا بنت الزوجه المدخوله، چه چیزی علت ارتفاع شد رضاع مستقیماً رفع زوجیت نمی کند بلکه چون یک عنوانی به وسیله رضاع محقق شده است آن عنوان منشأ رفع زوجیت از این صغیره می شود. پس در اینجا ما نمی توانیم بگوییم ارتفاع زوجیت و امومت و بنتیت همه در عرض هم هستند. یک مطلبی هم در بحث اجتماع نقیضین هست که می گویند در تناقض هشت وحدت شرط دان، یکی از وحدت هایی که بعداً اضافه کردند وحدت مرتبه است گفته اند ممکن است در زمان واحد یک چیزی را بگوییم هم هست و هم نیست. مثلا علت که معلول را ایجاد می کند این معلول در زمان علت موجود است. ولی در رتبه علت موجود نیست. در یک زمان واحد هم

می شود نفی کرد و هم می شود اثبات کرد علت و معلول چون با هم اختلاف رتبه دارند لذا می شود این حرف را در موردشان گفت. بنابراین ممکن است با این تقریب ما بگوییم مسئله ام الزوجه را درست می کنیم ولی این مطلب در عین حال که درست است ولی یک مطلب دیگری هم هست آن این است که در رتبه واحده همین جوری که اجتماع نقیضین اشکال ندارد ارتفاع نقیضین هم اشکال ندارد، یعنی شما مثلا می توانید بگویید ممکن در حد ذات خود نه موجود است و نه معدوم و هر دو را از ذات نفی کنید. معلول نه در رتبه علت موجود است و نه معدوم، هم موجودیت آن از حد ذات علت نفی شود و هم معدومیت آن. در رتبه علت، معلول نه موجود است و نه معدوم هیچ کدام نیست. در اینجا ما می گوییم بنتیت علت می شود برای زوال زوجیت یا امومت علت می شود، برای زوال زوجیت خوب در اینجا ارتفاع زوجیت در مرتبه علت آن وجود ندارد ولی معنایش این نیست که پس زوجیت زن در مرتبه علت هست بلکه در مرتبه علت نه زن است و نه عدم زن پس موجود عبارت است از همان ارتفاع زوجیت چون معلول در زمان نفی تحقق علت موجود است منتهی در رتبه علت نیست. در رتبه علت نه خود زوجیت موجود است و نه ارتفاع آن، هیچ کدام موجود نیست. وقتی که زوجیت در رتبه امومت و بنتیت نبود ام الزوجه به هیچ عنوان قابل انطباق نیست. پس و لو از ارتفاع زوجیت در رتبه علت هست ولی لازمه ارتفاع زوجیت این نیست که در رتبه اولی ام الزوجه بودن محقق باشد.

خوب حالا که عنوان ام الزوجه منطبق نمی شود آیا راه دیگری هست که ما حرمت را بر کبیره اثبات کنیم یا نه؟