نکاح : تقریرات درس آیت الله شبیری زنجانی جلد 15 صفحه 151

از موارد اختلاف ما با مرحوم محقق داماد تفاوت عجز عقلی با عجر عرفی و قدرت عقلی با قدرت عرفی است. قدرت عقلی اوسع از قدرت عرفی است یعنی ممکن است چیزی از نظر عرف مقدور انسان نباشد در حالی که از لحاظ عقلی، قدرت بر آن باشد. این مطلب در مورد عجز بر عکس است، یعنی عجز عرفی نسبت به عجز عقلی توسعه بیشتری دارد. لذا ممکن است چیزی عقلاً مورد عجز انسان نباشد اما عرفاً انسان را در آن مورد عاجز به حساب آورند. از مرحوم داماد سؤال کردیم که آیا عجز عرفی، حقیقتاً عجز است یا ادعائاً عجز است؟ ایشان فرمودند:

حقیقتاً عجز است. ولی ما می گفتیم: ادعائاً عجز است، زیرا عقل و عرف دارای دو لغت و دو زبان نیستند، لکن عرف قدرتی را که آن قدر ضعیف است که نزدیک به عجز است، بالمجاز عجز حساب می کند. هر چند خود عرف توجه دارد که اینجا واقعاً عجز نیست ولی قدرت این چنینی را کالعدم محسوب می نماید. همچنین در باب الحاق اطمینان به علم هم، همین مطلب هست، مطلبی که صد درصد باشد را علم می گویند. حال عرف مطلبی که نزدیک به صد در صد باشد و لو به صدر در صد نرسیده باشد را کالعدم حساب می کند و احکام علم را بر آن مترتب می نماید.

در هر حال همان طور که عرض کردیم: نظر عرف فقط در تعیین مصداق حجت بوده، و تسامحات عرفی نیز مورد قبول است لذا در احکام شرعی اگر تذکر بر

خلاف داده نشده باشد، احکام بر همین فهم مسامحی عرفی حمل می گردد(1).

ب) بررسی ام الزوجه شدن کبیره:

1 - نظر مرحوم خویی:

ایشان می فرمایند، ام الزوجه شدن کبیره به مسامحه عرفیه است به خاطر اینکه زمان زوال زوجیت از صغیره متصل به زمان امومت کبیره است. عرف به لحاظ این اتصال، صدق ام الزوجه را بر کبیره صحیح می داند و الّا در نظر دقّی، امّ الزوجه کسی است که در زمان واحد، هم امّ باشد و هم بنت او زوجه باشد و چون مسامحات عرفی مورد قبول نمی باشد، در اینجا هم امّ الزوجه شدن کبیره با این لحاظ مورد قبول در ترتب احکام نیست(2).

2 - نظر استاد مد ظله:

از آنچه گذشت به خوبی روشن می شود که نظر ایشان تمام نیست، زیرا امّ الزوجه شدن کبیره و لو اینکه به مسامحه عرفیه است ولی چنانچه گفتیم تسامحات عرفی در تعیین مصادیق مورد قبول شرع می باشد. لذا احکام امّ الزوجه بر این کبیره حمل می شود.