نکاح : تقریرات درس آیت الله شبیری زنجانی جلد 15 صفحه 163

از جمله ادله ای که برای قول به حرمت ذکر شده، دلیل وحدت سیاق آیه شریفه 23 سوره نساء است. مرحوم آقای خویی این دلیل را چنین بیان کرده اند که روایات بسیاری بر این دلالت دارد که «بنت من کانت زوجه مدخوله» بر زوج حرام ابدی است، یعنی اگر شخصی زن خود را طلاق دهد و این زن از شوهری دیگر صاحب دختر می شود، زوج اول نمی تواند با این دختر ازدواج کند، مشروط بر آن که زن مزبور مدخوله باشد. از سوی دیگر در آیه شریفه حرمت ربائب با حرمت أم الزوجه (أُمَّهاتُ نِسائِکُمْ) در یک سیاق آمده است. این اتحاد سیاق اقتضاء دارد که به همان ترتیب که «بنت من کانت زوجه مدخوله» بر زوج حرام است «ام من کانت زوجه» هم بر زوج حرام باشد، چه مدخوله باشد و چه نباشد.

مرحوم آقای خویی دو پاسخ به این استدلال داده اند:

اولاً: به استناد یک دلیل خارجی در یک مورد معنای غیر ظاهر یا غیر حقیقی اراده شود، وجهی ندارد که این امر به مورد دیگر سرایت کند. اگر ما به سبب دلیل خارجی بفهمیم که مراد از «ربائب» در آیه شریفه مفهومی عام است که شامل «بنت من کانت زوجه» هم می شود، دلیلی ندارد که در مورد «أُمَّهاتُ نِسائِکُمْ» چنین معنایی مراد باشد.

ثانیاً: می توان گفت که در آیه شریفه نیز معنای عام مراد نیست و به عنوان مثال همان ربائب یا امهات نساء فعلی مراد است، ولی به دلیل سنت ما می فهمیم که (مثلاً) در مورد «بنت من کانت زوجه» یا «ام من کانت زوجه» نیز همین حکم مذکور در آیه صادق است، همچنان که در بسیاری از احکام، تفاصیل و جزئیات و موارد

خاص که در قرآن نیامده، از سنت استنباط می شود.

2 - نقد استاد مد ظله:

در سخن ایشان مسامحه ای به چشم می خورد که شاید ناشی از غفلت مقرر باشد و آن این است که دلیل حرمت «بنت من کانت زوجه» روایات کثیره ذکر شده است، در حالی که این مسئله یک روایت بیشتر نیست و آن روایت علاء از محمد بن مسلم عن احمدهما علیهم السلام است. البته این روایت به اسناد متعدد نقل شده و مثلاً صفوان و حسن بن محبوب و فضاله بن ایوب و علی بن حکم آن را از علاء نقل کرده اند و مرسلاً هم روایت شده است. پس در واقع یک روایت است به اسناد کثیره نه روایات کثیره.

اما پاسخی که به فرمایش ایشان می توان داد، این است که اگر دو لفظ مقارن هم نباشند، عدول از معنای حقیقی یک لفظ به سبب وجود قرینه، دلالتی بر اراده معنای مجازی از لفظ دیگر ندارد. مثلاً ممکن است ما در یک کلام از لفظ «اسد» به خاطر قرینه معنای مجازی آن (رجل شجاع) را اراده کنیم، ولی این امر هیچ ملازمه ای با آن ندارد که مثلاً لفظ ثعلب (روباه) در کلام دیگر حتماً در معنای مجازی (فرد ترسو و مکار) به کار رفته باشد. ولی اگر این دو لفظ در یک سیاق و مقارن با هم استعمال شوند (مثلاً در یک جمله و یک سیاق دو کلمه «اسد» و «ثعلب» به کار رود) و در یک لفظ بالقرینه معنای مجازی مراد باشد، در لفظ دوم نمی توان معنای حقیقی را اراده کرد. متفاهم عرفی از چنین کلامی آن است که چون در یک سیاق قرار دارند، در هر دو معنای غیر ظاهر یا غیر حقیقی اراده شود، حتی چه بسا عرف در دو کلام غیر مقارن هم چنین تفاهمی داشته باشد.

پاسخ دوم ایشان هم ناتمام است. زیرا در احادیث مربوطه برای حکم حرمت (یعنی حرمت بنت من کانت زوجه) به همین آیه شریفه استناد شده و این امر نشان می دهد که معنی مراد در آیه شریفه مفهومی عام است، نه آنکه مراد از آن مضیق

باشد و احادیث حکم آن را توسعه داده باشند.