نکاح : تقریرات درس آیت الله شبیری زنجانی جلد 17 صفحه 184

عبارت نجاشی در ترجمه ابن مسرور پس از عنوان فوق چنین است:

أبو الحسین(2) یلقب ابن حمله روی الحدیث و مات حدیث (حدث خ. ل) السن لم یسمع منه له کتاب فضل العلم و آدابه اخبرنا محمد و الحسن(3) بن هدیه قالا حدّثنا جعفر بن محمد بن قولویه قال حدّثنا اخی به.

در این عبارت بحث در این است که آیا مراد از «اخی» در این عبارت صاحب ترجمه می باشد در نتیجه معلوم می شود که برادر جعفر بن محمد قولویه - و به تبع خود او - ابن مسرور می باشد یا مراد از «اخی» صاحب ترجمه نیست، بلکه برادر ابن قولویه که ابن مسرور هم نیست، از صاحب ترجمه روایت می کند مرحوم حاج شیخ آقا بزرگ احتمال نخست را صحیح دانسته اند و صاحب قاموس الرجال و مرحوم آقای خویی بر احتمال دوم اصرار ورزیده اند. در نگاه نخست سخن این بزرگواران

1- (1) باب 8، ج 11 و بدون کلمه «اخی» در باب 13، ج 8، باب 52، ج 1، باب 68، ج 3، باب 96، ج 2، تعبیر «اخی» هم در مواردی از کامل الزیارات آمده است.
2- (2) در جامع الرواه 596:1 و ایضاح الاشتباه، ص 221 و رجال ابن داود، ص 250، أبو الحسن آمده که صحیح تر می نماید.
3- (3) (توضیح بیشتر) ظاهراً «الحسین» صحیح است و نسبت وی به هدیه هم از باب نسبت به جد است، مراد از محمد هم شیخ مفید است.

غریب می نماید، چه طریق هایی که در کتب فهارس ذکر می گردد معمولاً به صاحب ترجمه منتهی می گردد و در مواردی که چنین نیست سقطی در نسخه های کتاب رخ داده است، پس علی القاعده باید مراد از «اخی» در عبارت فوق همان صاحب ترجمه باشد، ولی این بزرگان ظاهراً به این نکته توجه داشته اند، ولی به این جهت احتمال دوم را پذیرفته اند که تناقض صدر و ذیل پیش نیاید، چون احتمال نخست با عبارت «لم یسمع منه» ناسازگار است(1).

در بحث خمس در این باره به تفصیل سخن گفتیم و از راه های چندی نشان دادیم که این عبارت با احتمال نخست هیچ گونه تناقضی ندارد از جمله این که سماع یکی از طرق تحمل حدیث است و نقل حدیث الزاماً به این طریق صورت نمی گرفته، بلکه از طریق دیگر همچون اجازه و مناوله هم انجام می گرفته است، بنابراین ممکن است جعفر بن قولویه بر طریق اجازه یا مناوله از برادر خود روایت کرده باشد، ولی از وی حدیث نشنیده باشد.

باری اگر ما بخواهیم احتمال دوم را در عبارت نجاشی درست بدانیم باید به امری ملتزم شویم که بسیار مستبعد است، لازمه این تفسیر این است که صاحب ترجمه با راوی او در نام و نام پدران تا سه پشت مشترک باشند، چون هر دو علی بن محمد بن جعفر بن موسی می باشند، علی و محمد نام های معروفی هستند و اشتراک در آنها چندان غریب نیست ولی جعفر و موسی به شهرت آن دو نیست.

اصلاً در سراسر معجم رجال الحدیث که هزاران عنوان را وی ذکر شده است مورد دومی پیدا نمی کنید که دو نفر در این مقدار از سلسله نسب اشتراک داشته باشد، و همین امر می رساند که صاحب ترجمه همان برادر جعفر بن محمد بن قولویه است،