نکاح : تقریرات درس آیت الله شبیری زنجانی جلد 17 صفحه 59

پس به وسیله این گونه جمع ها که از جمع عرفی خارج است نمی توان معارضه بین روایات را حل نمود.

5 - نظر صاحب حدائق رحمه الله

ایشان در این بحث(1) ، مطلبی دارد که متناقض با کلام خودشان در بحث دیگری است، ایشان روایت منصور را در غیر اهل ذمه می داند و لذا حکم در آن (رعایت عده و...) را مخالف حکم در روایات دسته اول نمی داند.

البته روشن است که این کلام صاحب حدائق رحمه الله با کلام شیخ طوسی رحمه الله (حمل بر

اهل ذمه ای که به شرایط ذمه عمل نمی نماید) تفاوت ماهوی دارد.

6 - توضیح نظر صاحب حدائق رحمه الله

در مراجعه به حدائق در می یابیم که ایشان روایت منصور را چنین نقل می کند:

عن رجل او مشرک من غیر اهل الکتاب، لذا ایشان می گوید روایت منصور اصلاً در مورد مجوسی که صنفی از اصناف اهل ذمه است نمی باشد. البته در این نقل غرابت تعبیری آشکار وجود دارد، در توجیه این تعبیر احتمالات مختلفی وجود دارد، یک احتمال این است که در نسخه اصلی حدائق کلمه «او» وجود نداشته است و عبارت چنین بوده است عن رجل مشرک من غیر اهل الکتاب و بعداً در نسخه های چاپی کلمه «او» اضافه شده است. احتمال دیگر این است که نسخه اصلی حدائق، هم، کلمه «او» را داشته است، ولی بیان سؤال به نحو تردید به این علت است که راوی (منصور بن حازم) به خاطر فاصله زمانی و... جملات دقیق سؤال خودش را فراموش نموده است، لذا در نقل، به صورت تردید و با به کار بردن کلمه «او» آن را بیان کرده است و یا این که راویان بعدی، جملات دقیق روایت منصور را فراموش کرده اند لذا آنها، بدین گونه و تزویرآمیز روایت را نقل می کنند، خلاصه این «او» به جهت تردید در این بوده که آیا سؤال به این شکل بوده که «عن رجل من غیر اهل الکتاب» یا به این شکل «عن مشرک من غیر اهل الکتاب» در هر حال سؤال از خصوص غیر اهل کتاب است و مجوس را که به عقیده صاحب حدائق از اهل کتاب است در بر نمی گیرد.

7 - نظر استاد مد ظله در مورد مطلب صاحب حدائق رحمه الله