نکاح : تقریرات درس آیت الله شبیری زنجانی جلد 17 صفحه 60

ما این مطلب صاحب حدائق رحمه الله را تمام نمی دانیم زیرا در تمام کتبی که روایت نقل شده است عبارت کلمه «مجوسی» را دارد(1). در نسخه های معتبر کافی از جمله

نسخه ای که با نسخه شهید ثانی مقابله شده و در نسخه های تهذیب که برخی با یک واسطه با نسخه شیخ طوسی رحمه الله مقابله شده کلمه «مجوسی» موجود است. بلکه می گوییم کسی که به تهذیب و استبصار مراجعه کند می فهمد که باید کلمه مجوسی در روایت وجود داشته باشد، زیرا شیخ رحمه الله این روایت را مصداق جایی قرار داده است که به شرایط اهل ذمه عمل نشده باشد و اگر کلمه «مجوسی» در روایت موجود نباشد - چنانچه صاحب حدائق رحمه الله نقل می کند - نقل روایت و قرار گرفتن آن در این موضع از تهذیب و استبصار صحیح نمی باشد.

نتیجه می گیریم که کلام صاحب حدائق رحمه الله نیز برای حل مشکل تعارض تمام نیست.

8 - توضیح بیشتر عبارت شیخ طوسی در تهذیب و استبصار

(1)شیخ طوسی در تهذیب می فرماید: «و متی اسلمت المرأه و لم یسلم زوجها، فانه یملک عقد نکاحها الّا انه لا یقربها و لا یمکن من الخلوه بها» و برای اثبات این فتوا مرسله جمیل بن دراج را آورده درباره روایت بزنطی از امام رضا علیه السلام که معارض این حدیث به چشم می خورد می فرماید: فلا ینافی الخبر الاول، لان هذا الخبر معمول علی من یکون قد ترک شرائط الذّمه فان کان حاله ما ذکرناه و اسلمت امرأته فانه ینتظر به مده انقضاء عدتها، فاذا اسلم کان احق بها، و ان لم یسلم فقد بانت منه، وی سپس درباره بطلان ذمه با عمل نکردن به شرائط ذمه روایت زراره را به عنوان شاهد جمع آورده، می افزاید: «و الذی یدل علی انها متی خرجت من العده بانت منه ما رواه...» وی سپس روایت سکونی و منصور بن حازم را به عنوان شاهد جمع ذکر کرده، می گوید: «و الذی یدل علی انه متی کان بشرائط الذمه لا تبین منه و ان انقضت عدتها ما رواه...» در اینجا نیز روایت محمد بن مسلم را به عنوان شاهد جمع ذکر می کند، روشن است که نقل روایت منصور بن حازم در این سیاق تنها در صورتی شایسته است که این حدیث متعرض حکم

مجوسی (که از اهل کتاب به شمار می آید) شده باشد.

عبارت استبصار با عبارت تهذیب تفاوت دارد ولی در این جهت که باید در متن حدیث به مجوسی تصریح شده باشد با آن مشترک است.

شیخ طوسی در استبصار در توجیه روایت بزنطی نخست همان کلام تهذیب را ذکر می کند که این حدیث محمول به صورتی است که مرد به شرایط ذمه عمل نکرده باشد و روایت زراره را به عنوان شاهد آورده که تا اینجا همانند تهذیب می باشد، ادامه عبارت استبصار چنین است: و یحتمل ان یکون الخبر مختصاً بمن لم یکن له ذمّه اصلاً، بان یکون فی دار الحرب فانه اذا کان کذلک ینتظر بالمرأه انقضاء عدتها فان اسلم قبل ذلک کان احق بها و ان انقضت عدتها و لم یسلم فقد ملکت نفسها، سپس به عنوان شاهد جمع روایت سکونی و منصور بن حازم را آورده، ادامه عبارت استبصار هم همچون عبارت تهذیب است، در اینجا نیز چون این روایت به عنوان شاهد جمع برای روایت بزنطی است که مربوط به اسلام زوجه نصرانیه و عدم اسلام شوهر وی می باشد، قهراً باید روایت منصور بن حازم مشتمل بر کلمه مجوسی باشد که بتوان به عنوان شاهد جمع آن را ذکر کرد.