نکاح : تقریرات درس آیت الله شبیری زنجانی جلد 17 صفحه 77

تقریبی که برای استدلال به این روایت ذکر شده و در ریاض(3) نیز آمده است این است که اطلاق این روایت شامل صورتی که زوجه غیر کتابیه باشد نیز هست و لیکن به مقتضای روایات دیگر که در مورد زوجه وثنیه می گوید اگر تا قبل از انقضاء عده مسلمان نشود عقد نکاح آنها باطل می شود(4). باید صحیحه عبد الله بن سنان را مقید به صورتی نماییم که زوجه کتابیه است و در نتیجه در موردی که زوج مسلمان شده ولی زوجه کتابیه و بر کفر خود باقی است قائل به بقاء نکاح آنها شود و تفصیلی از جهت قبل از انقضاء عده و بعد از آن وجود ندارد بلکه عقد مطلقا باقی است.

2 - مناقشه استاد مد ظله به تقریب فوق

1- (1) - جواهر الکلام 53/30.
2- (2) - الوسائل، باب 5، من ابواب ما یحرم بالکفر، حدیث 1.
3- (3) - ریاض المسائل 241/10-242 طبع جماعه المدرسین.
4- (4) -

به نظر ما استدلال به صحیحه عبد الله بن سنان برای محل بحث ما تمام نیست، زیرا،

اولاً: همان طوری که در تقریب استدلال گذشت ما نمی توانیم به اطلاق روایت که شامل زوجه کتابی و وثنی هر دو می شود عمل نماییم و قطعا می بایست در آن تصرفی نماییم. امر دائر است که ما تصرفی که آقایان کرده اند و زوجه را مخصوص به کتابیه دانسته اند مرتکب شویم و در نتیجه فرد ظاهر روایت که همانا زوجه مشرکه (وثنیه) است از تحت آن خارج نماییم. (چرا که فرد ظاهر از اطلاق مشرک، وثنی و غیر کتابی است) و یا اینکه ظهور روایت در اطلاق و دخول زوجه مشرکه (وثنیه) در تحت آن را حفظ کرده ولی با توجه به روایات دیگر که لحوق زوجه وثنیه مدخوله را به شوهرش در زمان قبل از انقضاء عده موجب بقاء عقد می داند، صحیحه عبد الله بن سنان را مخصوص به این فرض بدانیم که در نتیجه این صحیحه نمی تواند دلیلی بر مدعای ما در مسئله ما نحن فیه که بقاء زوجیت در فرض اسلام زوج است، چه زوجه قبل از انقضاء عده مسلمان بشود یا نه؟ باشد. به نظر می رسد اگر نگوییم تصرف دوم اولی است بدین جهت که طبق آن بر ظهور مشرک در غیر اهل کتاب نیز تحفظ شده است، لااقل تصرف اول ترجیحی بر آن ندارد و لذا روایت محتمل الوجهین بوده و قابل استناد نمی باشد و از طرف دیگر ادله عامه مثل لا تمسکوا بعصم الکوافر اقتضاء می کند که بین استدامه و ابتداء در عدم جواز هیچ کدام فرقی نباشد.

و ثانیاً: احتمال دیگری که در صحیحه عبد الله بن سنان وجود دارد این است که این صحیحه اساساً ارتباطی به فرض اسلام زوج نداشته باشد و همانا مقصود از هجرت زوج، مجرد اختلاف دارین و مکان ها باشد که با ملاحظه روایات معلوم می شود که خصوص اختلاف دارین نیز مورد بحث و سؤال از ائمه معصومین علیهم السلام بوده است. لذا با وجود این احتمال نیز نمی توان به روایت برای محل بحث استناد کرد.

3 - روایت یونس مضمره است یا موقوفه؟