نکاح : تقریرات درس آیت الله شبیری زنجانی جلد 17 صفحه 92

ب) تذکری به روش عملی مرحوم آقای بروجردی در ارتباط با کلمات فقهای سابق:

مطالعه اقوال علماء و فقهای سابق علاوه بر کمک به فهم متون روایات و عبائر

فقهی، در استنباط درست و گزینش صحیح یک نظریه بسیار دخیل بوده، و در جمع بین روایات مختلفی که در زمینه ای واحد وارد شده نیز تا حدود زیادی ما را یاری می نماید. مرحوم آقای بروجردی که از جهات عدیده حق بزرگی بر حوزه ها داشتند، برای روشن شدن کلمات قدماء، با آوردن کتب آنها در مجالس بحث و خواندن عبائر آنان، بر این روش بسیار تأکید داشتند و کسانی را که بدون مراجعه به اصول روایات و فتاوای فقهای سابق، به اظهار نظر در زمینه مسائل فقهی می پرداختند، عملاً تخطئه می کردند. به نظر ما نیز این روش پسندیده برای روشن شدن مقصود آنان و قرب به واقع مدخلیت دارد. از این رو بسیار مناسب است که در مباحث خود، مطالعه کلمات آن بزرگواران را نیز به عنوان بخشی از برنامه تحقیقی خود قرار دهیم.

ج) مطالعه برخی از عبائر سابقین در زمینه مسئله مورد بحث:

1 - عبارت مرحوم محقق در شرایع:

و لو انتقلت زوجه الذمّی الی غیر دینها من ملل الکفر وقع الفسخ فی الحال - و لو عادت الی دینها - و هو بناءً علی انّه لا یقبل منها الاّ الاسلام(1).

موضوع مسئله در این عبارت، انتقال مطلق کافره نیست، بلکه کافره ای عنوان گردیده که شوهرش ذمّی باشد، لذا شامل کافره ای که شوهرش کافر غیر ذمی یا - بنا بر برخی فروض (2)- مسلمان باشد، نمی گردد.

می فرماید: اگر زوجه مردی که ذمّی است، از کفری به کفر دیگر منتقل گردد، نکاح وی با شوهرش فسخ گشته و حتی اگر به دین قبلی خود نیز بازگردد، فسخ به قوت خود باقی خواهد ماند.

در اینجا ذکر یک نکته ضروری به نظر می رسد: با توجه به فتاوای سابقین و