نکاح : تقریرات درس آیت الله شبیری زنجانی جلد 19 صفحه 143

1 - در روایات و کلمات فقهاء این تعبیر آمده است که: عقد انقطاع با این محقق می شود که شخص یوم، ایام، شهر یا سنه را اجل قرار دهد که از این گونه روایات فهمیده می شود که حد اقل مدت باید یک روز باشد، ولی در مقابل روایات دیگری است که می گوید: هر مقدار زوجین توافق کنند که طبیعتاً شامل کمتر از یک روز نیز می شود کافی است. در مقام جمع ممکن است گفته شود:

در روایات از «یوم» به نحو عموم مجاز استفاده شده و شامل کمتر از یک روز هم می شود، البته اگر قسمت اکثر روز را خارج کنیم و بگوییم کمتر از نصف روز اراده شده، تخصیص اکثر غیر عرفی لازم می آید اما عموم مجاز بلا اشکال شامل نصف روز یا قسمت اکثر روز می گردد لذا می گوییم: با نصف روز هم عقد انقطاع محقق می شود.

البته این وجه از باب ناچاری و جمعا بین الادله مطلب دوری نیست، لکن جمع بهتر، این است که بگوییم: در مثال زدن همیشه زمان متعارف و اعداد صحیح را می آورند مثل روز، ماه و... لذا زمان غیر متعارف مثل متعه پنج دقیقه و نیم ساعت که احیاناً برای تحصیل محرمیت صورت می گیرد اصلا مورد لحاظ روایات قرار نگرفته است. کما اینکه معمولا به صورت کسر مثل نصف یوم و ربع یوم نیز تعبیر نمی کنند، بنابراین ذکر «یوم» منافات با صحت متعه در کمتر از یوم ندارد و لذا می بینیم در شرایع و کتب دیگر هم با اینکه در ابتدا «یوم و ایام و شهر» را گفته اند ولی بعدا بعض الیوم را هم کافی دانسته اند.

2 - در حدیث مفضل بن عمر آمده است که «و هی (متعه) ساعه او یوم او یومان او شهر او شهران او سنه او مادون ذلک او اکثر»

معنای ساعه، قطعه من الزمان است. در اینجا قطعه ای از زمان غیر محدود و مجمل که نمی تواند مراد باشد لذا اگر بخواهد محدود باشد سیاق اقتضاء می کند که نصف روز باشد چون در این حدیث زمان ها به نحو مضاعف بالا رفته است؛ یک روز، دو روز، یک ماه، دو ماه... پس باید مراد از ساعه نصف یوم باشد.

و لکن: اولاً: سند روایت اشکال دارد و ثانیاً: هر چند معنای رایج ساعت، قطعه من الزمان است ولی معنای دیگری نیز دارد که یک دوازدهم روز یا شب است و به این معنا نیز در روایات اطلاق شده است و اینکه در تعبیرات، بعد از یک ساعت یک روز و دو روز آمده، تعبیرات طبیعی قضیه است. بنابراین نمی توان گفت: لزوما ذکر یوم بعد از ساعه به صورت ترقی به شکل مضاعف می باشد.

به علاوه، اگر ساعت را به معنای رایج آن هم بگیریم و بگوییم مقصود نصف روز است سیاق محکمی ندارد، زیرا در ادامه حدیث آمده است «او مادون ذلک او اکثر» و در این تعبیر مسئله مضاعف شدن مطرح نیست، لذا ممکن است مراد مختصری از زمان باشد که امکان تحقق تمتع و التذاذ در آن وجود داشته باشد.

خلاصه: مختار ابن حمزه و وجوهی که برای توجیه فتوای وی ذکر شده همه ضعیف است و عدم محدودیت زمان از نظر فتاوی، اجماعی می باشد.

ج) حد اکثر زمان در متعه