- یکی از مباحث بسیار مهم در بحث نکاح، اختلاف امامیه با عامه در مورد حلیت نکاح متعه است. 1
- اشاره 1
- 1383/6/24 سه شنبه درس شمارۀ (670) کتاب النکاح/سال هفتم 1
- اشاره 1
- خلاصۀ درس این جلسه: 1
- بررسی ادله حلیت متعه: 2
- اشاره 2
- آیه اول: «وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلاّ عَلی أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُهُمْ» 3
- عامه برای اثبات عدم جواز متعه به دو آیه از قرآن استناد کرده اند: 3
- تکمیل فرمایش سید مرتضی توسط استاد مد ظله: 3
- استدلال اهل سنت به قرآن بر عدم جواز متعه 3
- اشاره 4
- پاسخ به استدلال عامه: 4
- آیه دوم: «وَ أُحِلَّ لَکُمْ ما وَراءَ ذلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِکُمْ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسافِحِینَ» 4
- خلاصۀ درس این جلسه: 5
- الف) آیا عنوان «زوجه» بر زن متعه ای صادق است یا خیر؟ 5
- 2 - پاسخ حلّی به استدلال فوق (اشاره ای به نزاع مرحوم شیخ انصاری و مرحوم آخوند و نظر حضرت استاد در مسئله تمسک به عام در باب کیفیت اراده) 5
- 1 - استدلال عامه بر نفی زوجیت متعه 5
- 3 - پاسخ های نقضی سید مرتضی بر استدلال عامه 6
- اشاره 8
- الف - ادامه بررسی استدلال عامه برای عدم مشروعیت متعه 8
- اشاره 8
- خلاصۀ درس این جلسه: 8
- اشکالات استاد به استدلال عامه 9
- ب - بررسی مشروعیت نکاح موقت به وسیله روایات 10
- اشاره 10
- توجیهات عامه برای نهی عمر از متعه 11
- الف - توجیه قوشجی 11
- الف - بررسی توجیهات ذکر شده برای کلام عمر درباره متعه (یادآوری و تکمیل) 13
- خلاصۀ درس این جلسه: 13
- اشاره 13
- ب - بررسی روایات تحریم متعه در جوامع حدیثی اهل سنت 14
- اشاره 15
- 1 - یک اشکال و پاسخ آن 15
- 2 - اشاره به یک اشتباه در اسناد احادیث 16
- 3 - اشکالات احادیث تحریم متعه 17
- ج - تمسک به اجماع بر تحریم متعه 17
- اشاره 17
- 1 - پاسخ به ادعای اجماع بر تحریم متعه 18
- 2 - نتیجه بحث 18
- 1 - استدراک از گذشته اطلاق تزوج بر متعه 19
- اشاره 19
- خلاصۀ درس این جلسه: 19
- 2 - تتمه ای از بحث صیغه متعه در بررسی مفاد روایت عبد الرحمن بن کثیر 20
- 4 - اقوال و احتمالات در معنای روایت: 21
- 5 - تقریبی برای کلام صاحب وافی (دو اطلاق تکوینی و تشریعی برای برخی از کلمات) 22
- 6 - مناقشه در این تقریب 23
- 7 - فروع ثلاثه 23
- خلاصۀ درس این جلسه: 25
- اشاره 25
- الف) ذکر دو نکته راجع به عقد متعه 25
- 1 - نکته اول: (بررسی سندی روایت عبد الرحمن بن کثیر) 26
- 2 - نکته دوم (عدم لزوم ایجاب و قبول در عقد نکاح و جواز اکتفاء به دو ایجاب) 27
- ب) شرطیت مهر در عقد متعه 28
- اشاره 28
- 1 - مملوکیت و معلومیت مهر 29
- اشاره 30
- خلاصۀ درس این جلسه: 30
- ادله رکنیت ذکر مهر در عقد متعه 31
- 1 - صحیحه زراره 31
- اشاره 31
- الف - رکنیت ذکر مهر در عقد متعه 31
- 2 - صحیحه اسماعیل بن الفضل 32
- 4 - صحیحه هشام بن سالم 33
- ب - لزوم مملوک بودن مهریه در عقد متعه 34
- اشاره 35
- 1 - کلام شرایع در طُرق معلوم کننده مهر و نقد استاد مد ظله العالی بر آن 35
- خلاصۀ درس این جلسه: 35
- 4 - چه چیزی مهر قرار می گیرد؟ 36
- 2 - طریق دیگر برای معلومیت مهر: 36
- 5 - حد اقل مهر چقدر است؟ 37
- اشاره 37
- روایات تعیین کننده حد مهر: 38
- 6 - نظر استاد مد ظله در جمع روایات: 40
- 7 - نظر صاحب ریاض پیرامون روایات و نقد استاد مد ظله بر آن 41
- اشاره 41
- 8 - لزوم پرداخت مهریه هنگام مطالبه زن 42
- بررسی استدلال به روایت: 43
- 9 - استفاده از روایت عمر بن حنظله برای عدم جواز حبس مهریه: 43
- اشاره 43
- دلیل اول: زن به مجرد عقد، مالک مهریه می شود 44
- اشاره 44
- خلاصۀ درس این جلسه: 44
- ادله شش گانه: صاحب جواهر و جامع المقاصد بر وجوب فوری تسلیم مهریه در متعه 44
- دلیل دوم: اجرت در عقد انقطاعی مانند مهریه در عقد دائم است 45
- دلیل چهارم: روایت عمر بن حنظله: 45
- دلیل سوم: آیه شریفه «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَهً» 45
- دلیل ششم: از جامع المقاصد نقل شده که بر این مسئله ادعای اجماع کرده است 46
- دلیل پنجم که به نحو اشعار است: روایت ریان بن شبیب می باشد: 46
- بررسی دلیل اول صاحب جواهر 46
- بررسی دلیل دوم صاحب جواهر رحمه الله 47
- اشاره 47
- بررسی دلیل چهارم صاحب جواهر 47
- بررسی دلیل سوم صاحب جواهر 47
- بحث سندی پیرامون روایت عمر بن حنظله 48
- بررسی متن روایت 48
- بررسی دلیل پنجم صاحب جواهر 50
- بررسی دلیل ششم صاحب جواهر 51
- اشاره 51
- کلام در این بود که آیا در عقد متعه به محض تحقق عقد بر مرد واجب است اجرت نکاح و مهریه زن را بپردازد؟ 52
- خلاصۀ درس این جلسه: 52
- اشاره 52
- بررسی اقوال در وجوب یا عدم وجوب دفع قبل از استمتاع: 53
- نقد استاد (دام ظله) بر استدلال صاحب جواهر رحمه الله: 53
- بررسی ادعای اجماع بر وجوب فوری اداء مهریه: 53
- توضیحی درباره عمر بن حنظله: 56
- اشاره 58
- نظر استاد (دام ظله) 58
- مناقشه ای در تعبیر «قاصها» در کلام محقق و شهید اول: 59
- اشاره 60
- الف) جواز هبه مدت در عقد انقطاعی 60
- خلاصۀ درس این جلسه: 60
- اشاره 60
- ب) روایات وارده در مسئله جواز هبه مدت 61
- 2 - جواب از گفتار شهید ثانی 61
- اشاره 62
- تذکر نکته ای در کلام صاحب جواهر 63
- الف) جواز هبه مدت در عقد انقطاعی 64
- خلاصۀ درس این جلسه: 64
- اشاره 64
- اشاره 64
- 1 - تکرار اشکال شهید ثانی به اصل جواز هبه و پاسخ به اشکال ایشان 65
- 2 - دلیل دیگر بر جواز هبه مدت 65
- ب) هبه مدت قبل از دخول آیا سبب تنصیف مهر می گردد؟ 66
- اشاره 66
- 1 - ادعای اجماعی بودن حکم به تنصیف 66
- 3 - استدلال برای تنصیف به تشبیه متعه به اجاره 68
- 2 - روایت مورد استدلال برای تنصیف 68
- 4 - بررسی اجماع مورد ادعا 68
- 5 - بررسی سند روایت سماعه 69
- 6 - بررسی دلالت روایت سماعه 70
- 8 - جمع بندی اشکالات سندی و دلالی بنا بر نسخ مختلف روایت سماعه 71
- 10 - نتیجه گیری از بررسی ادله تنصیف 71
- 7 - تقویت اشکال دلالی موثقه سماعه 71
- 9 - بررسی استدلال برای تنصیف به تشبیه متعه به اجاره 71
- 1 - نظرات فقهاء در مورد هبه بعض الباقی 72
- ج) آیا هبه بعضی از زمان باقیمانده مثل هبه تمام زمان باقیمانده است؟ 72
- اشاره 72
- 2 - استدلال صاحب جواهر برای تنصیف در صورت بخشش بعض الباقی 73
- اشاره 74
- 3 - بررسی استدلال صاحب جواهر رحمه الله 74
- خلاصۀ درس این جلسه: 75
- 1 - ادامه بحث پیرامون موثقه سماعه: 75
- 2 - فروع مسئله 76
- اشاره 77
- ادامۀ بحث در هبه مدت قبل از دخول از طرف مرد 78
- خلاصۀ درس این جلسه: 78
- اشاره 78
- متن روایت سماعه: 78
- هبه مدت بعد از دخول 79
- اشکال صاحب جواهر بر محقق کرکی 79
- اشاره 79
- اشاره 79
- محاسبه نشدن ایام حیض 80
- اشکال بر محقق کرکی 80
- دفاع از محقق کرکی 80
- ب) صحیحه اسحاق بن عمار 81
- اشاره 81
- حکم سایر عذرهای شرعی غیر از حیض 82
- حکم صورتی که ایام حیض به مقدار تمام مدت باشد 82
- حکم موانع دیگر 83
- کشف فساد عقد بعد از پرداخت قسمتی از مهریه 83
- اشاره 84
- روایت حفص البختری 84
- خلاصۀ درس این جلسه: 84
- اشاره 84
- 2 - بررسی روایت حفص بن البختری 85
- 1 - طرح مسئله: 85
- اشاره 86
- بررسی مکاتبه ریان بن شبیب: 86
- نظر استاد مد ظله در این مسئله 87
- خلاصۀ درس این جلسه: 88
- اشاره 88
- اشاره 89
- 1 - التزام به مضمون روایت حفص البختری بنا بر پذیرش شمول آن نسبت به فرض علم زن به بطلان عقد بلامانع است. 89
- الف) بررسی مسئله مهر در صورت تبیّن فساد عقد بعد از دخول به زوجه 89
- ب) نکته ای راجع به مسئله قبل (عدم تسقیط مهریه در ایام حیض) 90
- 2 - عدم پذیرش اطلاق در روایت حفص و امکان تقیید آن 90
- اشاره 91
- خلاصۀ درس این جلسه: 91
- الف) طرح مسئله مورد بحث (حکم مهریه در صورتی که بعد از دخول، معلوم می شود عقد فاسد بوده است) 92
- 2 - نظریه تعدادی دیگر از فقهاء و بررسی آن 92
- 1 - نظر صاحب شرایع و مستند آن 92
- 1 - صحیحه عبد الله بن سنان 93
- اشاره 93
- 2 - روایت سلیمان بن خالد 94
- 3 - روایت ابی بصیر 94
- 4 - روایت عبد الله بن سنان 95
- 6 - روایت دعائم الاسلام 95
- 5 - صحیحه ابی بصیر 95
- ج) حل مشکل تعارض بین این روایات 96
- اشاره 96
- د) حکم مهریه در صورت دخول: 96
- 1 - جمع اول: تخصیص روایات با روایت حفص 97
- اشاره 97
- جمع عرفی بین روایت حفص و دیگر روایات 97
- جهت اول: مقدار مهریه 97
- 2 - جمع دوم: تفصیل بین صورت علم و جهل زوجه 98
- 3 - اشکال بر این جمع (تنافی این جمع با روایات أجر الزانیّه سحت) 99
- 4 - جواب اشکال بر جمع (رفع تنافی بین روایت حفص و روایات دال بر أجر الزانیه سحت) 99
- جهت دوم: پرداخت مهر المسمی یا مهر المثل 100
- خلاصۀ درس این جلسه: 101
- اشاره 101
- 1 - جمع بین روایت حفص بن البختری با روایات معارض 102
- 2 - حکم تصرف و اتلاف مال اخذ شده توسط زن 103
- اشاره 104
- خلاصۀ درس این جلسه: 104
- اشاره 105
- الف) بررسی نظرات فقهاء: 105
- اگر در عقد انقطاع، اجل ذکر نشود آیا عقد باطل است یا به دائم تبدیل می شود؟ 105
- ب) اقوال در مسئله 106
- ج) نقل و بررسی عبارت فقهاء 108
- اشاره 109
- خلاصۀ درس این جلسه: 109
- ادامۀ بحث در مسئله ترک اجل در باب متعه 110
- اشاره 110
- بررسی حکم واقعی مسئله 111
- بررسی حکم ظاهری مسئله 111
- اشاره 111
- بحث پیرامون منظور از «العقود تابعه للقصود» 112
- نقد استاد مد ظله بر کلام شیخ انصاری 113
- کلام مرحوم صاحب جواهر 114
- بررسی کلام صاحب جواهر 114
- کلام محقق حلی در نکت النهایه 115
- اشاره 116
- 1 - اقوال فقهاء در مسئله عدم ذکر اجل در نکاح منقطع 116
- خلاصۀ درس این جلسه: 116
- 2 - شرط فاسد مفسد است یا نه؟ و تحلیل کلمات فقهاء 117
- 3 - فرمایش محقق در نکت النهایه و نقد آن 119
- 4 - بررسی روایات مسئله 120
- اشاره 122
- خلاصۀ درس این جلسه: 122
- روایات لزوم اشتراط اجل در متعه 123
- روایت اول: روایت أبان بن تغلب بود 123
- اشاره 123
- روایت دوم: روایت عبد الله بن بکیر: 124
- روایت سوم: روایت هشام بن سالم 125
- اشاره 128
- خلاصۀ درس این جلسه: 128
- بررسی دلالت روایت هشام بن سالم 129
- مقصود از «متعه» در روایات 129
- بررسی دلالت روایت ابان بن تغلب 129
- استدلال مجلسی اول به روایات لزوم ذکر شروط بعد از نکاح 130
- اشاره 130
- جواب استاد مد ظله از استدلال مذکور 131
- اشاره به ضعف سند روایت اول 131
- اشاره 133
- خلاصۀ درس این جلسه: 134
- الف) نقل و بررسی بعضی از روایات ارث در عقد انقطاعی برای استفاده در مسئله لزوم ذکر اجل 134
- اشاره 134
- 2 - صحیحه بزنطی 135
- 1 - روایت سعید بن یسار 135
- 3 - جمع مرحوم شیخ با تقریب استاد مد ظله 136
- 4 - روایت محمد بن مسلم 136
- 6 - تذکر نکته ای در مورد انقلاب عقد منقطع به عقد دائم 137
- 5 - جمع مرحوم شیخ ما بین دو روایت قبلی و روایت محمد بن مسلم 137
- اشاره 138
- 7 - نقضی به انقلاب عقد منقطع به عقد دائم 138
- ب) تحقیق درباره تقدیر الاجل 138
- 2 - رد احتمال علامه و بیان توجیهاتی برای کلام ابن حمزه توسط استاد مد ظله 139
- 1 - احتمال مرحوم علامه در مورد کلام ابن حمزه 139
- 3 - توضیحی درباره حد اکثر و حد اقل اجل 140
- اشاره 141
- خلاصۀ درس این جلسه: 141
- ب) وجوهی که ممکن است برای فتوای ابن حمزه ذکر شود 142
- الف) مختار ابن حمزه در اجل متعه 142
- د) حد اقل زمان در متعه 144
- اشاره 144
- نظر استاد مد ظله 144
- ه - معین بودن اجل 145
- اشاره 146
- ب) نقل اقوال فقهاء در مسئله جواز انفصال مدت از عقد 147
- خلاصۀ درس این جلسه: 147
- الف) طرح مسئله جواز انفصال مدت (اجل) از زمان عقد متعه 147
- 2 - ابن براج رحمه الله در مهذب البارع: 148
- اشاره 148
- 1 - شیخ طوسی رحمه الله در نهایه: 148
- 4 - مرحوم ابن ادریس در سرائر: 149
- 5 - شرایع: 149
- 6 - قواعد: 149
- 8 - تلخیص المرام: 150
- 7 - ارشاد الاذهان: 150
- ج) ادله عدم شرطیت اتصال (در جواهر) 151
- د) ادله شرطیت اتصال و بررسی و نقد آنها (در جواهر) 152
- 2 - تمسک به احتیاط لازم المراعاه در باب فروج: 153
- 1 - تمسک به استصحاب: 153
- 3 - تمسک به قاعده توقیفیت وظایف شرعی 153
- اشاره 153
- 4 - گفته شده عقدی صحیح است که اثرات خود را در پی داشته باشد، 154
- اشاره 155
- الف) آیا انفصال مبدأ زوجیت از حین عقد، در نکاح متعه جایز است؟ 155
- خلاصۀ درس این جلسه: 155
- اشاره 155
- 1 - مشهور قائل به جواز انفصال اجل از عقد می باشند 156
- 3 - ظاهر کلمات قدما «تأخیر زوجیت» است اگر چه بعضی تعلیلات وارده در کلامشان خلاف آن است 156
- 2 - تأخیر زوجیت و تأخیر جواز استمتاع 156
- 4 - اشاره به تهافت واقع شده در کلام محقق کرکی در جامع المقاصد 157
- 5 - نظر استاد مد ظله پیرامون جواز ازدواج زن با غیر در مدت فاصله شده 158
- اشاره 158
- بررسی وجوه صاحب جواهر برای اختیار قول به عدم جواز متعه انفصالی و بررسی سند روایت بکّار 159
- وجوه سابقین برای قول به عدم جواز متعه انفصالی 159
- خلاصۀ درس این جلسه: 159
- اشاره 159
- توضیح کلمات صاحب جواهر 159
- اشاره 159
- حمل نظر مشهور بر جواز اشتراط تاخیر استمتاع 161
- وجوه صاحب جواهر برای تقویت عدم جواز انفصال 161
- بررسی سند روایت بکّار 162
- جواب سه اشکال اول 162
- اشاره 162
- اشاره 163
- خلاصۀ درس این جلسه: 163
- اشکال دیگر به انجبار: 164
- اشاره 164
- بحث درباره سند روایت بکار بن کردم: 164
- ارزیابی: 164
- اثبات اعتبار روایت: 164
- ارزیابی وجوهی که صاحب جواهر بیان کرده است: 166
- بحث درباره دلالت روایت: 166
- اشاره 167
- استدراک استاد مد ظله نسبت به وجود تناقض در عبارت محقق کرکی، و نسبت به اعتراض ایشان به صاحب جواهر 168
- خلاصۀ درس این جلسه: 168
- اقوال در مسئله تأخیر اجل زوجیت 169
- بررسی فروعات مسئله انفصال اجل بنا بر مختار مشهور و ادله آنها 170
- قول به تردید 170
- قول مشهور؛ جواز تأخیر 170
- قائلین به اعتبار اتصال و عدم جواز تأخیر 170
- مسئله ازدواج زن با دیگری، و ازدواج مرد با خواهر و مادر زن، و فروع آن 171
- اشاره 171
- اشکال وجه مذکور، و نظر استاد نسبت به آن 171
- اشاره 171
- وجه عدم جواز اصل این ازدواج ها 171
- اشاره 172
- کلام و دلیل قائلین به تفکیک در فروع مسئله، و نظر استاد مد ظله نسبت به آن 172
- الف) بیان استدراک از جلسه قبل 173
- خلاصۀ درس این جلسه: 173
- 2 - نقل اقوال در مسئله 174
- ب) انصراف به اتصال در صورت اطلاق مبدأ اجل در عقد 174
- 1 - طرح مسئله 174
- 4 - استدلال صاحب جواهر برای انصراف اطلاق به اتصال 175
- 3 - نظریه استاد مد ظله 175
- ج) رفع تنافی از کلام محقق کرکی در جامع المقاصد 176
- د) نقد کلام مرحوم محقق کرکی 178
1 - اجل به صورت معین ذکر شود (که صورت اطلاق هم به همین قسم منصرف می گردد).
2 - اجل به صورت مجمل و مجهول ذکر شود.
3 - اجل به نحو زمان کلی در عقد ذکر شود مثل بسیاری از کلیات دیگر و ایشان نحوه دوم ذکر اجل (اجل مجهول) را باطل می داند، بر خلاف نحوه اول و سوم، زیرا در ذیل عبارت فرمود: در روایت اطلاق به متصل منصرف می گردد و الا اگر به متصل منصرف نگردد و بتواند به صورت کلی (که هم شامل متصل می گردد و هم منفصل) باشد دیگر بعد از گذشت ماه اول معنا ندارد بگوید لیس علیها سبیل زیرا با صحت عقد کلی، اولویتی برای زمانی نسبت به زمان دیگر وجود ندارد.
مرحوم صاحب جواهر نیز در اینجا بیانات متنافی با هم دارد(1) که این تصحیح
1- (1) - جواهر الکلام، ج 30، ص 176 و علی کل حال فلا بدّ ان یکون معینا محروساً من الزیاده و النقصان فلا یجوز ان یکون کلیا کشهر من الشهور و یوم من الایام و سنه من السنین و قال فی ص 180: اقتضی الاطلاق الاتصال بالعقد لدلاله العرف و اصاله الصحه کما فی الاجاره و غیرها و ظهور خبر بکار فی ذلک لان الفرض وقوع المطالبه بشهره بعد مضی الشهر اذ لو لا الحکم بالاتصال لبقی الشهر فی ذمتها اللهم الا ان یجعل نفی السبیل کنایه عن بطلان العقد لاستلزامه نفی السبیل ایضا لکنه کما تری و قال فی اواخر ص 181: و علی کل حال فلیس له مطالبتها بعد انقضائه بغیره لما عرفت من قضاء العرف بتشخصه بل قد عرفت فی السابق بطلان العقد بالاجل الکلی ای الشهر من الشهور.
و توجیه وارد در کلام محقق کرکی را نمی توان در کلام ایشان بیان نمود، زیرا صاحب جواهر به بطلان عقد بالاجل الکلی تصریح نموده است.
د) نقد کلام مرحوم محقق کرکی
کلام مرحوم محقق کرکی مبتنی بر قبول آن در باب اجاره است(1). مشهور فقهاء در باب اجاره می گویند: باید مدت تعیین شود و اجاره بدون تعیین و به صورت کلی را دارای اشکال می دانند (در اجاره باید مبدأ و منتهی معین باشد) شاید مرحوم آقای خویی اشکال نکنند(2) ولی دیگران اشکال می کنند.
البته می گوییم اگر اجل به نحوه کلی در باب اجاره دارای اشکال باشد در باب نکاح اشکال آن خیلی روشن تر است، زیرا در اجل کلی، تطبیق کلی در دست مدیون است، پس در باب نکاح (بر اساس اجل کلی) چنین می شود که در عقد گفته شود تو زن من باش به نحوه کلی و زمان و تطبیق آن هم به دست تو باشد، یعنی هر وقت خواستی خودت را زوجه قرار بده، لذا می گوییم اگر این نحوه ذکر اجل (اجل کلی) در ابواب دیگر عقلایی باشد در باب نکاح اصلا عقلایی نیست، لذا حق در این قسمت با مرحوم صاحب جواهر است که اجل به نحوه کلی را دارای اشکال می دانست.
بحث های دیگری در مورد اجل وجود دارد که در جلسات آینده به آنها خواهیم پرداخت. ان شاء الله