نکاح : تقریرات درس آیت الله شبیری زنجانی جلد 23 صفحه 60

فهم مفاد این روایت مشکل است. مضمون آن این است که عقدی صورت گرفته و زن و شوهری مملوک، مهریه زن قرار داده شده است. زوج آنها را به زوجه تحویل می دهد و کنیز که نزد زوجه بوده، در دست او می میرد و تلف می شود. و قبل از دخول طلاق محقق می شود. البته چون در دست زوجه تلف واقع شده، از کیسه خود زوجه رفته است. به حسب قانون طلاق باید نصف مهریه به شوهر بازگردد. راوی سؤال می کند نصف مهر چگونه باید محاسبه شود و به شوهر رد شود. حضرت می فرمایند اگر هنگام ازدواج، کنیزی را که تلف شده، تقویم کرده باشند و قهراً قیمت شوهر او که عبد است را نیز تعیین کرده اند (در عبارتِ «ان کان قومها علیها» دو احتمال می دهم. یکی اینکه قومها بوده باشد یعنی هر دو زن و شوهر مملوک تقدیم شده باشند و دیگر اینکه قومها باشد منتها متعارفاً وقتی یکی

از آنها را تقدیم کنند، دیگری را هم با آن تقویم می کنند و با هم تقویم می شوند.

همانطور که وقتی جهاز می دهند تقویم می کنند، مهریه را هم که در این روایت زن و شوهر مملوک است، می توانند قیمت کنند و مثلاً بگویند به مقدار ده میلیون تومان مهر قرار دادیم) در این صورت، باید زوجه، هم نصف قیمت تعیین شده برای أمه را به زوج برگرداند و هم نیمی از آن عبد که تلف نشده و باقی است را به زوج برگرداند. منتها چنانچه از بعضی از فتاوا و روایات و از همین روایت نیز استفاده می شود، در عین اگر موجود باشد، شراکتی حاصل نمی شود و تبدیل به قیمت می شود. لذا قیمت فعلی عبد موجود را باید تعیین کنند و نصف آن را زوجه به زوج برگرداند و خود عبد را که در دست زوجه است از او نمی گیرند.

کیفیت پرداخت بر اساس آنچه از روایت استظهار می شود به این صورت است که اول باید فرض شود که تمام قیمت ها به زوج می رسد و بعد زوج نیمی از آن را به زوجه بپردازد که در واقع معادل این است که نیمی از قیمت کنیز و نیمی از قیمت فعلی عبد را زوجه به زوج برگرداند. و چون زوج باید نصف مهر را به زوجه بدهد، در روایت این طور تعبیر شده که اول همه را زوجه به زوج ردّ می کند و سپس زوج نصف آن را بر می گرداند. البته این ردّها ردّ بالمحاسبه است و خارجاً لازم نیست بپردازد و بعد دریافت کند. عبارت روایت مقداری مندمج است. من احتمال می دهم قبل از التی واو بوده و سقط شده است. حالا چه بگوییم واو سقط شده و یا بگوییم به قرینه مقام، معنا این می شود که هم مقدار ارزش ما زاد این عبد و هم قیمتی که برای کل مهر تقویم شده بود، به زوج رد می شود و بعد زوج نصف آن را به زوجه بر می گرداند.

توضیح اینکه ابتدا قیمت مجموع مهر هنگام ازدواج لحاظ می شود و می گویند مهریه که مجموع عبد و کنیز بوده، مثلاً قیمتش هنگام ازدواج ده میلیون تومان بوده است، اگر هر دو موجود بودند، الآن باید نصف قیمت فعلی آنها به زوج برگردانده

می شد. منتها کنیز تلف شده و عبد باقی است. عبد را حالا تقویم می کنند و ارزش فعلی آن را تعیین می کنند. ثم ینظر ما بقی من القیمه التی تزوجها علیها یعنی در نظر گرفته می شود چقدر از این قیمت فعلاً تلف نشده و در دست زوجه باقی مانده است. عبدی که در دست زوجه است همان قیمتی است که از بین نرفته است.

ارزش آن را تعیین می کنند و در نظر می گیرند که چقدر است (مثلاً شش میلیون تومان است) تلف نیز در ملک زوج واقع نشده است بلکه باید طوری محاسبه شود که در ملک زوج واقع شود. برای اینکه ضرری متوجه زوج نشود، به او نیز می گویند کل قیمت اولی که هنگام ازدواج برای مجموع تعیین شده بود (یعنی ده میلیون تومان) علی الحساب ملک تو می باشد و لکن چون عبد باقی است و باید به قیمت فعلی محاسبه شود (یعنی شش میلیون تومان)، علاوه بر کل مهر، ما به التفاوت قیمت فعلی عبد و قیمت هنگام ازدواج او نیز، در اختیار تو می باشد. پس در حقیقت گویا چیزی از مهریه به زوجه داده نشده است یعنی گویا خود عبد و قیمت کنیز در دست زوج است. سپس نصف آن را به عنوان نصف مهر، زوج به زوجه پرداخت می کند. فترد المرأه علی الزوج یعنی زوجه هم کل قیمت مجموع که هنگام ازدواج تعیین شده بوده را رد می کند و هم ارزش باقی مانده از قیمت فعلی عبد نسبت به ارزش قبلی را به زوج ردّ می کند. خلاصه ظاهر روایت این است که نصف قیمت مجموع که هنگام ازدواج به عنوان مهر تعیین می شود باید در نظر گرفته شود منتها عبد رد بالقیمه می شود یعنی در نظر می گیرند الآن که زوج باید نصف المهر را به زوجه بپردازد، قیمت فعلی عبد چقدر است و بر آن اساس حساب می شود.

البته عبدی که در دست زوجه است را از او نمی گیرند ولی حساب می کنند. اگر به مقدار نصف مهر بود، در دست او باقی می ماند و اگر کمتر یا بیشتر باشد جبران می کنند. به هر حال مراد روایت این است و از نظر دلالت برای مقام قابل استناد

است چون دلالت می کند نسبت به مقدار تالف یعنی کنیز، قیمت یوم العقد را در نظر می گیرند. مرحوم مجلسی اول در روضه المتقین نیز این روایت را همین طور که ما عرض کردیم معنا می کند.

جمع بین سه روایت فوق