نکاح : تقریرات درس آیت الله شبیری زنجانی جلد 25 صفحه 67

المعتاد من الامور لا الخارق للعاده و الخارج عنها»(4).

اگر بخواهیم بین این دو کلام مرحوم سید مرتضی جمع بکنیم، می توانیم بگوییم محتمل است که مرحوم سید مرتضی هم همان مطلبی را می گوید که

1- (1) - ظاهراً استاد مدظله عبارت شیخ طوسی و یا ابن ادریس را به جای سید مرتضی نقل کرده اند، زیرا شبیه عبارت فوق در نهایه شیخ، ص 505، موجود است، هر چند ذیل عبارت در نهایه وجود ندارد، و نیز عین همین عبارت در سرائر ابن ادریس، ج 2، ص 258 وجود دارد. ولی در آثار سید مرتضی (در نرم افزار معجم فقهی) به خصوص در الانتصار عبارت مذکور یافت نشد. (مقرر) مراجعه باید بشود
2- (2) - توضیح استاد مدظله: دو موصلیات وجود دارد، موصلیات اولی و موصلیات ثانیه، در موصلیات ثانیه همین مطلبی را که بر خلاف انتصار هست، دارد، ولی مرحوم علامه حلی از موصلیات اولی نقل کرده است، که در دست ما نیست، حالا آن سهو قلم او است که همین ثانیه را اولی تعبیر کرده است، یا اینکه هم در موصلیات اولی و هم در ثانیه دارد، آن را نمی دانم چون اولی در دست ما نیست. موصلیات ثانیه در جلد اول مصنفات مرحوم سید مرتضی چاپ شده است
3- (3) - رسائل المرتضی؛ ج 1، ص 192
4- (4) - همان، ص 193

مرحوم ابن ادریس در سرائر دارد(1) ، ایشان می گوید کأنه أکثر حمل به حسب عادت متعارف عبارت از نُه ماه است به طوری که حکم ظاهری هم مطابق با همان می شود و در نتیجه فرد می تواند نفی کند، ولی در واقع تا یک سال قابل دوام است و لذا بحث لعان مطرح می شود. منتهی ایشان در انتصار این نکته را که تا یک سال قابل دوام است، ذکر کرده، و در موصلیات می گوید که مشهور می گوید تسعه أشهر، و ذهب قوم الی سنه. یعنی قوم من أصحابنا، از این هم استفاده می شود که قائل به یک سال بیش از یک نفر است و عده ای قائل به سنه هستند و شاید هم منظورشان این باشد که سنه غیر متعارف هم نیست. در مقابل این ممکن است ایشان می خواهد بگوید آنچه در نظر مشهور متعارف است و شاید حکم ظاهری هم تابع آن باشد، (هر چند در اینجا کلامی ذکر نکرده است) یعنی یکی از این حکم ظاهری ها که بشود می تواند نفی بکند، نُه ماه است.

دلایل اقوال: راجع به نُه ماه و یک سال روایاتی نقل می شود، ولی راجع به عشره هیچ روایتی نقل نکرده اند، فقط تعبیر عده ای از کتب این است که: «جماعتی ذکر کرده اند که أنّ به روایه»، و گویا اولین بار این تعبیر را شهید ثانی به کار برده و عده ای هم بعد از ایشان همین تعبیر را ذکر کرده اند، حال آن جماعت چه کسانی هستند که مدعی شده اند که «انّ به روایه»؟ اولین کسی که برخورد کردیم، مرحوم ابن حمزه در وسیله(2) است، که می گوید در مسئله سه روایت وجود دارد، تسعه، عشره و سنه، خودش هم ترجیحی نمی دهد. در کلمات کسی دیگر صریحا چنین تعبیری نیست. فخر المحققین در ایضاح(3) می گوید به حسب مستفاد از روایات این اقوال ثلاثه پیدا شده است، و نظیر این تعبیر در تنقیح نیز آمده است، و نیز چند نفر دیگر که گفته اند این اختلاف نظر به حسب مستفاد من الروایات است، پس

1- (1) - چنان که تذکر داده شده عبارت ابن ادریس همان است که استاد به عنوان عبارت سید مرتضی نقل کرده اند. (مقرر)
2- (2) - ابن حمزه الطوسی، الوسیله، ص 318