وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 11

فقه حنفی

در فقه حنفی وقف عبارت است از محبوس کردن عین ملک واقف و تصدّق کردن منفعت آن در جهت خیر.(1) تعریف مختصر شمس الدین سرخسی (یعنی حبسُ المملوکِ عن التملیک من الغیر) نیز به همان معنای بخش اوّل تعریف فوق است.

فقه مالکی

وقف آن است که مالک، ملکی را که (هر چند با اجرت) مملوک اوست یا در آمد آن را (مثل درهم و دینار) با صیغه مخصوص و با مدّتی معلوم، طبق نظر واقف، برای مستحقّی قرار دهد.(2)

از این تعریف کاملاً هویداست که مالکیه، دوام را در وقف شرط نمی دانند همچنین عین موقوفه را بر ملکیّت واقف باقی می دانند، بر خلاف تعریف قبلی که خروج عین از ملک واقف از آن روشن بود. و جالب است که هر دو طرف به حدیث معروف نبوی صلی الله علیه و آله استناد و استدلال کرده اند که به عمر (که درباره ملک خود در خیبر کسب تکلیف کرده بود) فرمود «ان شِئتَ حَبَّستَ اَصلَها و تَصدَّقتَ بِها».(3)

اصل این حدیث و مطالبی پیرامون آن در مباحث آینده(4) خواهد آمد. ان شاءالله.

فقه شافعی

تعریف زیر، مورد نظر شافعیّه و نیز حنفیّه و حنابله است: محبوس کردن مالی که استفاده از آن با بقای عین آن میّسر است. یعنی قطع تصرّف در رقبه آن از جانب واقف و

غیر او برای صرف در مورد یا موارد مباحِ موجود.(5)

1- الفقه الاسلامی و ادلّته: 8/153، فتح القدیر: 5/37-40 و 62، اللباب: 2/180.
2- الفقه الاسلامی و ادلّته: 8/155-156؛ الشّرح الکبیر: 4/76؛ الشّرح الصّغیر و بُلْغه السّالک: 2/97-98، الفروق: 2/111.
3- نیل الاوطار: 6/20.
4- در بحثهای مشروعیّت وقف، ملکیّت در وقف و...
5- الفقه الاسلامی و ادلّته: 8/154- 155، کشاف القناع: 4/267؛ غایه المنتهی: 2/299.