وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 12

فقه حنبلی

ابن قدامه بعد از توضیح مختصر معنای لغوی وقف و اشاره به حدیث معروف نبوی صلی الله علیه و آله می نویسد: وقف مستحب است و معنای آن «تحبیسُ الاَصلِ و تَسبیلُ الثَمَره» می باشد.(1)

فقه ظاهری

ابن حَزْم اندلسی می نویسد: به نصّ رسول خدا صلی الله علیه و آله در وقف دو فعل متغایر باید صورت پذیرد؛ یکی محبوس کردن عین ملک برای خدای متعال و جداساختن آن از مال واقف و مُحبِس و دیگری تسبیل و صدقه آن برای موقوفٌ عَلَیْه.(2)

به گفته محمّد ابو زهره: قِوام و اساس وقف در همه این تعاریف متقارب، محبوس کردن عین است. از این رو تصرّفاتی چون، خرید و فروش، رهن و هبه در آن ممنوع است، به ارث هم برده نمی شود و منفعت و درآمد آن در جهات وقف، مطابق شروط واقف به مصرف می رسد.(3)

مبحث دوم: رابطه واژه «وقف» و «صدقه»

نگاهی گذرا به اوقاف و صدقات رسول خدا صلی الله علیه و آله، صحابه و تابعین برای اثبات و روشن شدن این مطلب که از وقف در سیره و لسان آن بزرگان، اغلب به «صدقه» تعبیر می شده است، کافی است. واژه وقف هرچند در کلمات بعضی از امامان علیهم السلام نیز آمده است، امّا به هرحال واژه ای جدید و مُحدَث است.

به همین دلیل بزرگانی چون شهید اوّل در دروس، وقف را به پیروی از حدیث نبوی صلی الله علیه و آله: «اِذا ماتَ ابْنُ آدَمَ انْقَطَعَ عَمَلُهُ اِلاّمِنْ ثَلاثٍ، صَدَقهٍ جارِیَهٍ وَ...» به «صدقه جاریه» تعریف کرده اند.

نهایه و مراسم سلاربن عبدالعزیر نیز وقف و صدقه را یک چیز دانسته و وقف را به

1- المغنی: 5/356.
2- المُحلّی: 9/222-223.
3- محاضراتٌ فی الوقف: 7.