وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 13

«صدقه» تعریف کرده اند.(1) ابوالصّلاح حلبی نیز مبحث وقف را زیر عنوان «فصلٌ فِی الصَّدَقَهِ» مطرح کرده است و در مقدمه آن ضمن بحثی نسبتا مفصّل می نویسد:

صدقه بر دو قسم است: 1- صدقه ای که در آن متصدّق، رقبه مالی را به دیگری تملیک می کند به طوری که کاملاً از ملک متصدّق خارج و وارد ملک «متصدّقٌ علیه» می شود و او نسبت به هرگونه تصرّفی از جمله بیع، هبه و... آزاد است. 2- قسم دوم نیز

خود بر دو قسم است، مُشترَط و مؤبَّد (وی بعد از ذکر و توضیح اقسامی برای مُشترَط ادامه می دهد) و صدقه مؤبَّد آن است که رقبه عینی محبوس و منافع آن برای موجودی معیّن از نسل خود یا دیگران، از اَقارب یا اجانب و کسانی که نسل اندر نسل به عرصه وجود می آیند، قرار داده شود.(2)

محقّق اردبیلی(3) این مطلب را این چنین بیان می کند: برای صدقه دو اطلاق است: 1- عام 2- خاص؛ صدقه با اطلاق عام همان اِعطا و انفاق برای خدای متعال است که زکات واجب و مستحب، وقف و ابراء و... در این اطلاق داخل هستند.

شیخ مفید نیز وقوف را در اصل، صدقات می داند و متفرّع بر آن، رجوع در آنها را جایز نمی داند.(4) فاضل مقداد این مطلب را به علما نسبت داده است.(5) و ابن ادریس از قول شیخ طوسی نقل می کند که: وقف و صدقه یک چیزند و هیچ یک از آن دو جز با قصد تَقَرُّب الی اللّه صحیح نیست و فرقشان این است که در وقف، دوام و تأبید شرط است. لذا بیع و هبه و... در آن صحیح نیست، امّا در صدقه متعارف چنین شرطی نیست.(6)

صاحب العروه الوثقی نیز می نویسد: وقف، خود نوعی از صدقات است و گاهی واژه «صدقه» نیز به آن اطلاق می شود، بلکه در اخبار از وقف به صدقه تعبیر شده است و از این فراتر، این عقد دراخبار با لفظ «وقف» اندک است. و نیز گاهی واژه صدقه بر اعمّ از

وقف و اخوات آن یعنی حبس، سُکنی، عُمری و رُقبی اطلاق می شود...بنابراین وقف همان صدقه جاریه است، یعنی صدقه ای که همچنان جاری و مستمر است بر خلاف صدقاتی که چنین نیستند.(7)

1- مفتاح الکرامه: 9/2-3.
2- الکافی: 325.
3- مجمع الفائده والبرهان: 10/566.
4- المقنعه: 652.
5- التنقیح الرائع: 2/299.
6- السّرائر: 3/159.
7- ملحقات العروه: 2/184.