وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 153

صورتی جایز می داند که از اَقارب و خویشان، و به تعبیر نهایه، رحم او باشند. وی وقف

بر کفار ذمّی که این ویژگی را نداشته باشند، صحیح نمی داند. شیخ دلیل این مسأله را اجماع فرقه و عدم دلیل بر صحّت وقف در غیر این موارد ذکر کرده است.(1) مختار شیخ مفید در مقنعه و ابوالصلاح حَلَبی در کافی نیز همین مختار شیخ است.(2)

ابن ادریس در ابتدا تنها وقف بر والدین را به دلیل آیه کریمه «وَصاحِبْهُما فی الدّنیا مَعْروفا»(3) تصحیح و تجویز کرده و وقف بر دیگر خویشان و اقربا را به هیچ وجه جایز ندانسته است. او دلیل این عدم جواز را عدم تحقّق قصد قربت می داند و تصریح کرده است: اخبار نقل شده از شیخ طوسی در جواز وقف بر کافر همگی اخباری آحاد هستند که فقط خود شیخ نقل کرده، امّا به آنها معتقد نیست وعمل نمی کند. وی در پایان، تصریح

کرده است: اَوْلی در نزد من این است که همه ذوِی الارحام از کفّار، در این جهت، حکم

والدین را دارند و وقف بر آنها جایز است.(4)

ادله اقوال

قول به جواز

دلیل اوّل: (برای قایلان به جواز وقف برذمّی به طور مطلق) آیه کریمه است: لایَنْهاکُمُ «اللّهُ عَنِ الَّذینَ لَمْ یُقاتِلوُکُم فِی الدّینِ وَ لَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ اَنْ تَبَرّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا اِلَیْهِم...»(5) «خداوند شما را از نیکی و رفتار عادلانه نسبت به آن دسته از کفّار که با شما به جنگ برنخاستند و شما را از خانه هاتان بیرون نکردند، باز نمی دارد».

بنابراین طبق این آیه کریمه وقف کردن، که خود نوعی بِرّ، بلکه از مصادیق روشن آن است، بر این دسته از کفّار (غیر حربی) مانعی ندارد.(6)

دلیل دوم: از حدیث نبوی(ص): «عَلی کُلِّ کَبِدٍ حَرِیٍّ اَجْرٌ» «سیراب کردن هر جگر

1- الخلاف: 3/545؛ المبسوط: 3/294؛ النّهایه: 597.
2- المقنعه: 654؛ الکافی: 326.
3- لقمان: 15.
4- السّرائر: 3/159 - 160.
5- ممتحنه: 8.
6- تذکره الفقهاء: 2/429؛ جامع المقاصد: 9/50 ؛ ایضاح الفوائد: 2/388؛ مفتاح الکرامه: 9/63.