وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 220

مبحث سوم: شروط واقف

گفتار 1- معنای شرط

برای شرط، از لحاظ لغوی و اصطلاحی معانیِ گوناگونی ذکر کرده اند. در المصطلحات الوقفیّه آمده است: شرط در لغت یعنی الزام و التزام شی ء در بیع و مانند آن، می گوییم: «شرط کذا، اشترط علیه کذا». جمع آن شروط است و شرایط جمع شریطه است و در اصطلاح، شرط عبارت است از تعلیق یک شی ء به شی ء دیگر به طوری که وجود شی ء اوّل بر دیگری توقّف داشته باشد؛ مثل این که می گوییم از شروط موقوف این است که مملوک واقف باشد. یعنی وجود وقف بر تحقّق این شرط توقف دارد.(1)

شیخ انصاری نیز در مکاسب معانی متعدّدی برای شرط ذکر کرده است، از جمله: «شرط آن است که از عدم آن عدم مشروط لازم می آید، امّا از وجودش وجود آن لازم نمی آید»(2) که تعبیر دیگری از تعریف قبلی است. شهید اوّل در قواعد و راغب اصفهانی نیز نظیر همین معنا را برای شرط ذکر کرده اند.(3) البتّه توقّف وجود مشروط بر شرط در باب عقود، توقّف تشریعی است نه تکوینی، زیرا اصلاً نفس عقود، تشریعی و اعتباری هستند.

در باب وقف شروط دارای انواعی هستند؛ 1- شروط معتبر در خود واقف مثل بلوغ و عقل و ... 2- شروط معتبر در مال موقوف مثل مملوک بودن، عینی بودن و ... 3- شروط معتبر در موقوفٌ عَلَیه مانند موجود بودن، جهت معصیت نبودن و ... و بالاخره شروطی که واقف آنها را در وقف اعتبار می کند و در حقیقت، عقد وقف را با توجّه به آن

شروط می خواهد. گویی واقف تحقّق وقف خود را بر این شروط متوقّف می سازد. منظور از «شروط واقف» در این مبحث این گونه از شروط است

1- المصطلحات الوقفیّه: ص149 ، از متن اللّغه؛ المعجم الوسیط و التّعریفات جرجانی.
2- مکاسب: ص275.
3- القواعد و الفوائد: 19، المفردات، مادّه «شرط».