وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 242

نظارت در لغت

نظارت نیز در لغت دارای معانی متعدّد(امّامشابه) است، مانند: تدبّر، تفکّر، طلب و جست و جو برای ادراک شی ء، حفظ و نگهداری و تصدّی اداره امری از امور.(1)

نظارت در اصطلاح

نظارت در اصطلاح، عبارت است از «ولایتِ تصرّف در مال موقوف». ابن عابدین از الفتاوی الخیریّه نقل کرده است که؛ قیّم، متولّی و ناظر در کلام فقها (در باب وقف) به

یک معنا هستند.(2) در منابع امامیّه نیز در بسیاری از موارد (و شاید اغلب موارد) نظارت در وقف به معنای تولیت آمده است.(3)

بنابراین نظارت مطلق در باب وقف همان معنای ولایت و تولیت رادارد و این غیر از ناظرِ مشرفی است که در بعضی از موارد، واقف و یا حاکم برای نظارت بر کار متولّی و یا

موقوفٌ علیه تعیین می کند که گاه اطّلاعی است و تنها نظارتش برای اطّلاع او از جریان و چگونگی انجام کار است و گاه استصوابی است، یعنی نظارتش فراتر از اطّلاع است و کارهایی که قرار است افراد تحت نظارت انجام دهند باید به تصویب او نیز برسد وگرنه قابل اجرا نیستند.

گفتار 2- اقسام ولایت

اشاره

محمّد جواد مغنیه(4) ولایت را به دو نوع تقسیم کرده است:

1- ولایت عامّه که همان ولایت ولیّ امر است.
2- ولایت خاصّه، و آن ولایتی است که برای متولّی در هنگام انشاء وقف از طرف واقف جعل می شود، یا ولایتی که حاکم شرع (در مواردی) برای کسی قرار می دهد و او
1- المصطلحات الوقفیّه: ص237، (از متن اللّغه، المصباح المنیر و المعجم الوسیط).
2- المصطلحات الوقفیّه: ص237، از الدّرالمختار: 3/409-410.
3- المختصرالنافع: ص256؛ التّنقیح الرائع: 2/307؛ مسالک الافهام: 1/346؛ الرّوضه: 1/300 و ...
4- الفقه علی المذاهب الخمسه: ص607.