- پیشگفتار 1
- اشاره 4
- گفتار 1- وقف در لغت 5
- مبحث اوّل: وقف و صدقه در لغت و اصطلاح 5
- گفتار 2- صدقه در لغت 6
- گفتار 3- وقف در اصطلاح فقها 8
- گفتار 4- توضیح مفرداتِ تعریف 10
- مبحث دوم: رابطه واژه «وقف» و «صدقه» 12
- مبحث اوّل: مشروعیّت وقف 15
- فقه امامیّه 15
- فقه اهل سنّت 16
- منکران مشروعیّت 19
- اشاره 20
- مبحث دوم: اهمیّت و جایگاه وقف 20
- الف - تفاسیر 21
- ب - روایات 21
- تفاسیر و روایات اهل سنّت 22
- الف - تفاسیر 22
- ب - روایات 23
- مبحث اوّل: وقف در قبل از اسلام 25
- مبحث دوم: وقف در میان ملل غیرمسلمان 27
- مبحث سوم: وقف در جوامع اسلامی 32
- اشاره 32
- گفتار 1- موقوفات یا «صدقات» رسول خدا صلی الله علیه و آله 32
- حوائط هفت گانه 33
- فدک 34
- بررسی مسأله فدک از نظر امامیّه 37
- ادلّه نِحله (هِبه) بودن فدک 38
- گفتار 2- وقف در سیره معصومین علیهم السلام 41
- موارد هشت گانه صدقات رسول خدا صلی الله علیه و آله 41
- اشاره 41
- حضرت زهراء علیهاالسلام 44
- اوقاف و صدقات برخی دیگر از امامان علیهم السلام 46
- گفتار 3- وقف در سیره صحابه و تابعین 47
- اشاره 50
- اشاره 51
- شرط اوّل: قصد قُربت 51
- دیدگاه فقهای امامیّه 51
- دلایل کسانی که قربت را معتبر نمی دانند 52
- دلایل کسانی که قربت را معتبر می دانند 53
- دیدگاه دیگر مذاهب 54
- معنای لغوی و اصطلاحی صیغه 56
- شرط دوم: صیغه 56
- دیدگاه امامیّه 56
- دیدگاه دیگر مذاهب 58
- اشاره 59
- 2 - وقف، عقد است یا ایقاع ؟ 59
- دیدگاه امامیه 59
- دیدگاه دیگر مذاهب اسلامی 62
- اشاره 63
- 3 - آیا وقف از عقود لازم است؟ 63
- دیدگاه امامیّه 63
- دیدگاه دیگر مذاهب 65
- دیدگاه فقهای امامیّه 69
- قانون مدنی 69
- دیدگاه دیگر مذاهب 71
- معنای تنجیز 73
- شرط سوم: تنجیز 73
- دیدگاه امامیّه 73
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 74
- اشاره 76
- فقه امامیّه 76
- دیدگاه امامیّه 83
- احکام این اقسام 83
- وقف منقطع 83
- دیدگاه دیگر مذاهب 84
- دیدگاه امامیّه 85
- وقف منقطع الاوّل 85
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 87
- دیدگاه امامیّه 88
- دیدگاه امامیّه 90
- شرط پنجم: اخراج از نفس 90
- اشاره 90
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 91
- انتفاع واقف از وقف خویش 93
- دیدگاه دیگر مذاهب 96
- دیدگاه فقهای مذاهب درباره قبض در وقف 98
- معنای لغوی و اصطلاحی قبض 98
- دیدگاه فقهای امامیّه 98
- شرط ششم: قبض 98
- دیدگاه دیگر مذاهب 104
- دیدگاه امامیّه 107
- شرط اوّل تا چهارم: بلوغ، عقل، رشد (و کمال) و عدم حَجْر 107
- دیدگاه امامیّه 109
- شرط پنجم: اختیار و قصد 109
- اشاره 110
- شرط ششم: مالک بودن 110
- دیدگاه امامیّه 110
- دیدگاه دیگر مذاهب 112
- اشاره 113
- دیدگاه فقهای امامیّه 113
- شرط هفتم: اسلام 113
- دیدگاه فقهای اهل سنّت 114
- فصل سوم: مال موقوف؛ شرایط 115
- اشاره 115
- دیدگاه امامیّه 115
- شرط اوّل: عین قابل انتفاع 115
- قسمت مال موقوف بین دو یا چند نفر 122
- دیدگاه دیگر مذاهب 123
- فروع مترتّب بر این شرط 123
- فقه امامیّه 129
- شرط دوم: قابلیّت تملّک 129
- دیدگاه دیگر مذاهب 131
- مبحث اوّل: وقف خاصّ و عامّ 132
- مبحث دوم: شرایط موقوفٌ عَلَیْه 133
- دیدگاه امامیّه 133
- اشاره 133
- شرط اوّل: وجود 133
- اشاره 136
- شرط دوم: تعیین 136
- دیدگاه دیگر مذاهب 136
- دیدگاه دیگر مذاهب 140
- دیدگاه امامیّه 146
- دیدگاه دیگر مذاهب 147
- شرط سوم: صحّت تملّک 148
- دیدگاه امامیّه 148
- دیدگاه دیگر مذاهب 150
- دیدگاه دیگر مذاهب 151
- دیدگاه امامیّه 151
- شرط پنجم: اسلام و ایمان 152
- اشاره 152
- اشاره 159
- مبحث سوم: وقف بر اولاد 159
- اشاره 161
- دیدگاه امامیّه 165
- دیدگاه دیگر مذاهب 166
- ذرّیّه، عقِب ،نسل 167
- دیدگاه دیگر مذاهب 170
- اشاره 171
- چند فرع 172
- مبحث چهارم: بیان مصادیق واژه ها و اصطلاحات 173
- اشاره 173
- مسلمین 174
- شیعه 176
- اهل بیت و آل رسول 177
- «فی سبیل اللّه»، «فی سبیل الثواب»، «فی سبیل الخیر» 186
- دیدگاه امامیّه 186
- دیدگاه دیگر مذاهب 187
- فقرا 188
- اشاره 190
- جیران = همسایگان 190
- چند نکته 192
- دیدگاه امامیّه 193
- اشاره 193
- مبحث پنجم: چگونگی مصرف درآمد وقف 193
- چند نکته 195
- دیدگاه دیگر مذاهب 196
- گفتار 1 - لزوم نگهداری و صیانت مال موقوف 198
- مبحث اوّل: نگهداری و هزینه مال موقوف 198
- دیدگاه امامیّه 198
- گفتار 2- هزینه مال موقوف 199
- دیدگاه امامیّه 199
- دیدگاه دیگر مذاهب 200
- اشاره 201
- مبحث دوم: ملکیّت در وقف 201
- گفتار 1- مالک رَقَبه اموالِ مَوقوفه کیست ؟ 201
- دیدگاه فقهای امامیّه 202
- مالکیّت موقوفٌ عَلَیْه 204
- چند نکته 208
- دیدگاه امامیّه 212
- گفتار 2- اجاره وقف توسّط موقوفٌ عَلَیْه 212
- دیدگاه دیگر مذاهب 215
- گفتار 3- شخصیّت حقوقی وقف 217
- مبحث سوم: شروط واقف 220
- گفتار 1- معنای شرط 220
- شرط اوّل: عدم مخالفت با مقتضای عقد 223
- اشاره 223
- گفتار 3- شرایط صحّت شروط 223
- شرط سوم: عدم مخالفت با کتاب و سنّت 224
- شرط دوم: اقتران به انشای وقف 224
- شرط پنجم: جایز بودن نفس شرط 225
- شرط چهارم: عدم جهالت (معلوم بودن) 225
- گفتار 4- بعضی از مصادیق شروط واقف 228
- اشاره 228
- فقه اهل سنّت 234
- احکام شروط ده گانه 235
- اشاره 238
- گفتار 1- معنای تولیت (ولایت) و نظارت بر وقف 241
- مبحث چهارم: تولیت و نظارت بر وقف 241
- اشاره 241
- اشاره 242
- گفتار 2- اقسام ولایت 242
- نظارت در اصطلاح 242
- ولایت واقف و ... 243
- دیدگاه امامیّه 243
- اشاره 245
- چندنکته 246
- چند نکته 248
- نکته هایی از قانون مدنی 249
- دیدگاه دیگر مذاهب 250
- دیدگاه امامیّه 253
- گفتار 3- شرایط متولّی 253
- اشاره 257
- گفتار 4- عزل متولّی در صورت سلب صلاحیت و... 257
- گفتار 5- ولایت برای تعیین و گزینش نگهبانان و کارگران و ... 261
- گفتار 6- نظارت بر متولّی 262
- دیدگاه امامیّه 263
- تفویض و توکیل در تولیت 264
- اجاره مال موقوف توسّط متولّی 264
- دیدگاه دیگر مذاهب 265
- گفتار 8- اجرت متولّی (حق التّولیه) 269
- دیدگاه امامیّه 269
- دیدگاه دیگر مذاهب 270
- گفتار 1- ادلّه عدم جواز بیع (فی الجمله) 273
- مبحث پنجم: بیع و استبدال وقف 273
- گفتار 2- آیا وقف با بیع باطل می شود یا با جواز بیع؟ 276
- اشاره 278
- دیدگاه امامیّه 278
- گفتار 4- مساجد 278
- مقام اوّل: بیع و تصرّف در اصل مسجد 279
- مقام دوم: اموال مساجد 283
- دیدگاه دیگر مذاهب درباره مساجد 286
- گفتار 5- بیع و استبدال در وقف خاصّ 289
- اشاره 289
- صُوَر ده گانه جواز بیع 290
- نکته ای از صاحب عروه 312
- حکم ثمن مال وقف در صورت بیع 314
- یادآوری چند نکته 318
- متصدی بیع وقف کیست ؟ 319
- نکته 322
- نکته پایانی این مبحث 329
- مبحث ششم: راههای اثبات وقف 330
- گفتار 1- بیان راههای اثبات در فقه فریقین 330
- دیدگاه امامیّه 330
- اشاره به دو نکته 334
- دیدگاه دیگر مذاهب 335
- مبحث هفتم: وقف در مرض موت 338
- گفتار 1- معنای مرض موت 338
- اشاره 339
- گفتار 2- معنای تبرّع 339
- اشاره 340
- گفتار 3- حکم مسأله 340
- تبرّعات منجّزه و مؤَجَّله 340
- ادله قول اوّل 341
- ادّله قول دوم 343
- دیدگاه دیگر مذاهب 345
- اشاره به چند نکته 346
- مبحث اوّل: سُکنی، عُمری و رُقبی از دیدگاه امامیّه 348
- گفتار 1- معانی این عناوین 348
- شرط اوّل: صیغه عقد 351
- شرط دوم: قبض 352
- گفتار 3- آیا اثر و فایده این عقود نقل منفعت است؟ 354
- گفتار 4- مواردی که متعلّقِ سکنی، عمری و رقبی قرار می گیرند 355
- گفتار 5- قلمرو استفاده ساکن مُعمَر... 356
- گفتار 6- آیا قبل از انقضای مدّت مقرر، مالک حق بیع و... دارد؟ 357
- گفتار 7- حکم این عقود در صورت مرگ یکی از متعاقدین 358
- گفتار 1- موارد و معنی حبس 359
- مبحث دوم: حبس (از دیدگاه امامیّه) 359
- گفتار 2- حبس؛ لزوم یا عدم لزوم؟ 361
- مبحث سوم: عمری، رُقبی و سُکنی از دیدگاه دیگر مذاهب 363
- گفتار 1- معنای این عناوین 363
- گفتار 2- حکم عمری 364
- گفتار 3- حکم رقبی 366
- گفتار 4- حکم سُکنی 367
- اشاره 368
- گفتار 1- اسلام دین زندگی است 369
- اشاره 369
- گفتار 2- ثروت (و دنیا) از دیدگاه اسلام 370
- گفتار 3- اقتصاد اسلامی در مقایسه با دیگر مکتبهای اقتصادی 374
- گفتار 1- تفاوت مکتب اقتصادی و علم اقتصاد 376
- گفتار 3- اسلام و علم اقتصاد 378
- گفتار 2- وظیفه و کار اصلی محقّق در مکتب اقتصادی اسلام، کشف است 378
- اشاره 380
- گفتار 1- هدف اوّلی (یا اصلی) 380
- گفتار 2- هدفهای فرعی و ثانوی 382
- اشاره 382
- گفتار 1- نقش وقف در تحقّق هدف اصلی و اوّلی 388
- گفتار 2- نقش وقف در تحقّق اهداف فرعی اقتصاد اسلامی 390
- الف - تأثیر وقف بر استقلال اقتصادی (و سیاسی) و رشد و توسعه 390
- اشاره 390
- اشاره 396
- ب - تأثیر وقف بر تحقّق عدالت اجتماعی و رفاه عمومی 396
- نقش وقف 397
- اشاره 399
- گفتار 3- گوشه هایی از موارد و جهات مصرف اوقاف 399
- اشاره 412
زندگی حقوقی داشته باشد. از این رو بهترین راه برای امور خیریّه وصیّت است، یعنی انتقال دارایی به افراد یا موارد مورد نظر از راه وصیّت، زیرا هبه بافوت واهب باطل می شود.
امّا مشکل این کار هم این است که رویه قضایی فرانسه (در بند 2 مادّه 906 قانون مدنی) وصیّت را تنها در مواردی نافذ می داند که «موصی_ feله» در زمان فوت موصی موجود باشد و اگر هنوز به دنیا نیامده باشد نمی تواند «موصی_ feله» واقع شود.(1)
8- وقف در حقوق قدیم انگلستان و آمریکا
نظام انگلوساکسون نوعی از تصرّفات مالی را تحت نام «تراست» می شناسد که تعریف آن به طور خلاصه چنین است: گذاشتن مالی در اختیار شخص معیّنی تا آن را به مصرف شخص دیگری برساند، شخص صاحب اختیار را امین یا وصیّ و شخص دوم را مستفید یا مستحق می نامند.
رابطه شخص امین یا وصی با مال مورد امانت در ارتباط با مستحق،«تراست» نامیده می شود که نه مالک آن است و نه حقّ تملیک آن رادارد ...
هدف از نهاد حقوقی «تراست» حمایت از بیوه زنان و کودکان و نیز انجام کارهای عام المنفعه بوده است.
تعیین شخص مستفید در «تراست» لازم نیست، بلکه تعیین آن به اوصاف و یا طبقات نیز کافی است. مانند: اولاد مؤسّس، فقرا، دانشجویان فلان دانشکده، احیای شعایر دینی، انفاق به یتیمان و ...
«تراست»
خیری می تواند مدّت دار و غیر مدّت دار باشد، اما «تراست» غیر خیری همیشه موقّت است، به علاوه تنفیذ «تراست» خیری از طریق دادستان کل کشور قابل مطالبه است، ولی در «تراست» غیر خیری دعوا تنها از مستحقّان آن پذیرفته می شود.
نظام یا نهاد حقوقی «تراست» در حقوق آمریکا وانگلستان در برابر نهاد حقوقی
1- حقوق مدنی، بخش عطایا، ناصر کاتوزیان: 3/162-165.