وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 379

به استفاده از روشهای علمی و تحلیلی نیز نیاز است که معمولاً از آنها در علم اقتصاد

بحث می شود.

البتّه تحلیلهای یاد شده در صورتی دقیق و درست خواهد بود که به چارچوبهای مکتب توجّه کامل شود. همچنین از نقش جهان بینی اسلامی و معیارهای عملی و ارزشی آن غفلت نشود. یعنی هم به اجتهاد و آگاهی محقّقانه به مبانی استنباط فقهی شدیدا نیاز است و هم نمی توان از آگاهی کامل به مباحث فنّی و عملی اقتصادی، بی نیاز

بود. از این جا لزوم هماهنگی دقیق و همه جانبه میان حوزه و دانشگاه روشن می شود.(1)

دکتر انس زرقاء در مقاله ای در صدد اثبات این مطلب برآمده است که: اقتصاد یک علم نظری محض (مانند فیزیک و...) نیست و فاقد احکام ارزشی نمی باشد و نیز اسلام، گر چه اساسا دستوری است، امّا از مفاهیم اثباتی (نظری) درباره واقعیّتهای اقتصادی عاری نیست. وی در ادامه برای اثبات وجود مفاهیم اثباتی در قرآن و سنّت، موارد و شواهدی را یادآور شده است. به عنوان نمونه با ذکر آیه: «وَلَوْ بَسَطَ اللّه ُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِی الاَرْضِ»(2): «اگر خدا روزی بندگانش را گشایش دهد، در زمین سرکشی می کنند». و آیه: «اِنَّ الاِنْسانَ لِیَطْغی اَنْ رَآهُ اسْتَغْنی»(3): «حقّ ا که انسان طغیان می کند اگر خود را بی نیاز ببیند»، می نویسد:

این دو آیه به یکی از آثار افزایش قابل توجّه ثروت و درآمد بر رفتار انسان، اشاره می کند (که یک مفهوم اثباتی است) و به نظر نمی رسد که اقتصاد دانان به این ارتباط توجّه پیدا کرده باشند.

او در ادامه، ضمن بر شمردن آیات و روایاتی در این زمینه، تصریح کرده است: تمام «بایدها» و «نبایدها»یی که در اسلام با آن مواجهیم، عباراتی مختلط از مفاهیم دستوری و اثباتی اند، مثلاً در آیه «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُّ ... لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»، جزئی از آیه (امر به صیام) دستوری، و جزئی دیگر از آن (نقش روزه در تحقّق تقوا) اثباتی است و...(4)

1- رک: مجموعه مقالات فارسی، مقاله آیه ا... سیدمحمود هاشمی: 41-42؛ درسهایی از اقتصاد اسلامی: 211.
2- الشّوری: 27.
3- علق: 7.
4- مطالعاتی در اقتصاد اسلامی، 20-26.