- پیشگفتار 1
- اشاره 4
- گفتار 1- وقف در لغت 5
- مبحث اوّل: وقف و صدقه در لغت و اصطلاح 5
- گفتار 2- صدقه در لغت 6
- گفتار 3- وقف در اصطلاح فقها 8
- گفتار 4- توضیح مفرداتِ تعریف 10
- مبحث دوم: رابطه واژه «وقف» و «صدقه» 12
- فقه امامیّه 15
- مبحث اوّل: مشروعیّت وقف 15
- فقه اهل سنّت 16
- منکران مشروعیّت 19
- اشاره 20
- مبحث دوم: اهمیّت و جایگاه وقف 20
- الف - تفاسیر 21
- ب - روایات 21
- تفاسیر و روایات اهل سنّت 22
- الف - تفاسیر 22
- ب - روایات 23
- مبحث اوّل: وقف در قبل از اسلام 25
- مبحث دوم: وقف در میان ملل غیرمسلمان 27
- مبحث سوم: وقف در جوامع اسلامی 32
- اشاره 32
- گفتار 1- موقوفات یا «صدقات» رسول خدا صلی الله علیه و آله 32
- حوائط هفت گانه 33
- فدک 34
- بررسی مسأله فدک از نظر امامیّه 37
- ادلّه نِحله (هِبه) بودن فدک 38
- گفتار 2- وقف در سیره معصومین علیهم السلام 41
- موارد هشت گانه صدقات رسول خدا صلی الله علیه و آله 41
- اشاره 41
- حضرت زهراء علیهاالسلام 44
- اوقاف و صدقات برخی دیگر از امامان علیهم السلام 46
- گفتار 3- وقف در سیره صحابه و تابعین 47
- اشاره 50
- اشاره 51
- شرط اوّل: قصد قُربت 51
- دیدگاه فقهای امامیّه 51
- دلایل کسانی که قربت را معتبر نمی دانند 52
- دلایل کسانی که قربت را معتبر می دانند 53
- دیدگاه دیگر مذاهب 54
- دیدگاه امامیّه 56
- معنای لغوی و اصطلاحی صیغه 56
- شرط دوم: صیغه 56
- دیدگاه دیگر مذاهب 58
- اشاره 59
- دیدگاه امامیه 59
- 2 - وقف، عقد است یا ایقاع ؟ 59
- دیدگاه دیگر مذاهب اسلامی 62
- 3 - آیا وقف از عقود لازم است؟ 63
- اشاره 63
- دیدگاه امامیّه 63
- دیدگاه دیگر مذاهب 65
- دیدگاه فقهای امامیّه 69
- قانون مدنی 69
- دیدگاه دیگر مذاهب 71
- معنای تنجیز 73
- شرط سوم: تنجیز 73
- دیدگاه امامیّه 73
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 74
- اشاره 76
- فقه امامیّه 76
- دیدگاه امامیّه 83
- احکام این اقسام 83
- وقف منقطع 83
- دیدگاه دیگر مذاهب 84
- دیدگاه امامیّه 85
- وقف منقطع الاوّل 85
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 87
- دیدگاه امامیّه 88
- دیدگاه امامیّه 90
- شرط پنجم: اخراج از نفس 90
- اشاره 90
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 91
- انتفاع واقف از وقف خویش 93
- دیدگاه دیگر مذاهب 96
- معنای لغوی و اصطلاحی قبض 98
- دیدگاه فقهای مذاهب درباره قبض در وقف 98
- دیدگاه فقهای امامیّه 98
- شرط ششم: قبض 98
- دیدگاه دیگر مذاهب 104
- دیدگاه امامیّه 107
- شرط اوّل تا چهارم: بلوغ، عقل، رشد (و کمال) و عدم حَجْر 107
- دیدگاه امامیّه 109
- شرط پنجم: اختیار و قصد 109
- اشاره 110
- شرط ششم: مالک بودن 110
- دیدگاه امامیّه 110
- دیدگاه دیگر مذاهب 112
- اشاره 113
- دیدگاه فقهای امامیّه 113
- شرط هفتم: اسلام 113
- دیدگاه فقهای اهل سنّت 114
- فصل سوم: مال موقوف؛ شرایط 115
- اشاره 115
- دیدگاه امامیّه 115
- شرط اوّل: عین قابل انتفاع 115
- قسمت مال موقوف بین دو یا چند نفر 122
- دیدگاه دیگر مذاهب 123
- فروع مترتّب بر این شرط 123
- فقه امامیّه 129
- شرط دوم: قابلیّت تملّک 129
- دیدگاه دیگر مذاهب 131
- مبحث اوّل: وقف خاصّ و عامّ 132
- مبحث دوم: شرایط موقوفٌ عَلَیْه 133
- اشاره 133
- شرط اوّل: وجود 133
- دیدگاه امامیّه 133
- شرط دوم: تعیین 136
- اشاره 136
- دیدگاه دیگر مذاهب 136
- دیدگاه دیگر مذاهب 140
- دیدگاه امامیّه 146
- دیدگاه دیگر مذاهب 147
- شرط سوم: صحّت تملّک 148
- دیدگاه امامیّه 148
- دیدگاه دیگر مذاهب 150
- دیدگاه دیگر مذاهب 151
- دیدگاه امامیّه 151
- شرط پنجم: اسلام و ایمان 152
- اشاره 152
- اشاره 159
- مبحث سوم: وقف بر اولاد 159
- اشاره 161
- دیدگاه امامیّه 165
- دیدگاه دیگر مذاهب 166
- ذرّیّه، عقِب ،نسل 167
- دیدگاه دیگر مذاهب 170
- اشاره 171
- چند فرع 172
- مبحث چهارم: بیان مصادیق واژه ها و اصطلاحات 173
- اشاره 173
- مسلمین 174
- شیعه 176
- اهل بیت و آل رسول 177
- «فی سبیل اللّه»، «فی سبیل الثواب»، «فی سبیل الخیر» 186
- دیدگاه امامیّه 186
- دیدگاه دیگر مذاهب 187
- فقرا 188
- اشاره 190
- جیران = همسایگان 190
- چند نکته 192
- اشاره 193
- دیدگاه امامیّه 193
- مبحث پنجم: چگونگی مصرف درآمد وقف 193
- چند نکته 195
- دیدگاه دیگر مذاهب 196
- گفتار 1 - لزوم نگهداری و صیانت مال موقوف 198
- مبحث اوّل: نگهداری و هزینه مال موقوف 198
- دیدگاه امامیّه 198
- گفتار 2- هزینه مال موقوف 199
- دیدگاه امامیّه 199
- دیدگاه دیگر مذاهب 200
- اشاره 201
- گفتار 1- مالک رَقَبه اموالِ مَوقوفه کیست ؟ 201
- مبحث دوم: ملکیّت در وقف 201
- دیدگاه فقهای امامیّه 202
- مالکیّت موقوفٌ عَلَیْه 204
- چند نکته 208
- گفتار 2- اجاره وقف توسّط موقوفٌ عَلَیْه 212
- دیدگاه امامیّه 212
- دیدگاه دیگر مذاهب 215
- گفتار 3- شخصیّت حقوقی وقف 217
- مبحث سوم: شروط واقف 220
- گفتار 1- معنای شرط 220
- گفتار 3- شرایط صحّت شروط 223
- شرط اوّل: عدم مخالفت با مقتضای عقد 223
- اشاره 223
- شرط سوم: عدم مخالفت با کتاب و سنّت 224
- شرط دوم: اقتران به انشای وقف 224
- شرط پنجم: جایز بودن نفس شرط 225
- شرط چهارم: عدم جهالت (معلوم بودن) 225
- گفتار 4- بعضی از مصادیق شروط واقف 228
- اشاره 228
- فقه اهل سنّت 234
- احکام شروط ده گانه 235
- اشاره 238
- اشاره 241
- گفتار 1- معنای تولیت (ولایت) و نظارت بر وقف 241
- مبحث چهارم: تولیت و نظارت بر وقف 241
- اشاره 242
- گفتار 2- اقسام ولایت 242
- نظارت در اصطلاح 242
- ولایت واقف و ... 243
- دیدگاه امامیّه 243
- اشاره 245
- چندنکته 246
- چند نکته 248
- نکته هایی از قانون مدنی 249
- دیدگاه دیگر مذاهب 250
- گفتار 3- شرایط متولّی 253
- دیدگاه امامیّه 253
- گفتار 4- عزل متولّی در صورت سلب صلاحیت و... 257
- اشاره 257
- گفتار 5- ولایت برای تعیین و گزینش نگهبانان و کارگران و ... 261
- گفتار 6- نظارت بر متولّی 262
- دیدگاه امامیّه 263
- تفویض و توکیل در تولیت 264
- اجاره مال موقوف توسّط متولّی 264
- دیدگاه دیگر مذاهب 265
- گفتار 8- اجرت متولّی (حق التّولیه) 269
- دیدگاه امامیّه 269
- دیدگاه دیگر مذاهب 270
- گفتار 1- ادلّه عدم جواز بیع (فی الجمله) 273
- مبحث پنجم: بیع و استبدال وقف 273
- گفتار 2- آیا وقف با بیع باطل می شود یا با جواز بیع؟ 276
- گفتار 4- مساجد 278
- دیدگاه امامیّه 278
- اشاره 278
- مقام اوّل: بیع و تصرّف در اصل مسجد 279
- مقام دوم: اموال مساجد 283
- دیدگاه دیگر مذاهب درباره مساجد 286
- گفتار 5- بیع و استبدال در وقف خاصّ 289
- اشاره 289
- صُوَر ده گانه جواز بیع 290
- نکته ای از صاحب عروه 312
- حکم ثمن مال وقف در صورت بیع 314
- یادآوری چند نکته 318
- متصدی بیع وقف کیست ؟ 319
- نکته 322
- نکته پایانی این مبحث 329
- مبحث ششم: راههای اثبات وقف 330
- گفتار 1- بیان راههای اثبات در فقه فریقین 330
- دیدگاه امامیّه 330
- اشاره به دو نکته 334
- دیدگاه دیگر مذاهب 335
- مبحث هفتم: وقف در مرض موت 338
- گفتار 1- معنای مرض موت 338
- اشاره 339
- گفتار 2- معنای تبرّع 339
- اشاره 340
- گفتار 3- حکم مسأله 340
- تبرّعات منجّزه و مؤَجَّله 340
- ادله قول اوّل 341
- ادّله قول دوم 343
- دیدگاه دیگر مذاهب 345
- اشاره به چند نکته 346
- مبحث اوّل: سُکنی، عُمری و رُقبی از دیدگاه امامیّه 348
- گفتار 1- معانی این عناوین 348
- شرط اوّل: صیغه عقد 351
- شرط دوم: قبض 352
- گفتار 3- آیا اثر و فایده این عقود نقل منفعت است؟ 354
- گفتار 4- مواردی که متعلّقِ سکنی، عمری و رقبی قرار می گیرند 355
- گفتار 5- قلمرو استفاده ساکن مُعمَر... 356
- گفتار 6- آیا قبل از انقضای مدّت مقرر، مالک حق بیع و... دارد؟ 357
- گفتار 7- حکم این عقود در صورت مرگ یکی از متعاقدین 358
- گفتار 1- موارد و معنی حبس 359
- مبحث دوم: حبس (از دیدگاه امامیّه) 359
- گفتار 2- حبس؛ لزوم یا عدم لزوم؟ 361
- مبحث سوم: عمری، رُقبی و سُکنی از دیدگاه دیگر مذاهب 363
- گفتار 1- معنای این عناوین 363
- گفتار 2- حکم عمری 364
- گفتار 3- حکم رقبی 366
- گفتار 4- حکم سُکنی 367
- اشاره 368
- گفتار 1- اسلام دین زندگی است 369
- اشاره 369
- گفتار 2- ثروت (و دنیا) از دیدگاه اسلام 370
- گفتار 3- اقتصاد اسلامی در مقایسه با دیگر مکتبهای اقتصادی 374
- گفتار 1- تفاوت مکتب اقتصادی و علم اقتصاد 376
- گفتار 2- وظیفه و کار اصلی محقّق در مکتب اقتصادی اسلام، کشف است 378
- گفتار 3- اسلام و علم اقتصاد 378
- اشاره 380
- گفتار 1- هدف اوّلی (یا اصلی) 380
- گفتار 2- هدفهای فرعی و ثانوی 382
- اشاره 382
- گفتار 1- نقش وقف در تحقّق هدف اصلی و اوّلی 388
- گفتار 2- نقش وقف در تحقّق اهداف فرعی اقتصاد اسلامی 390
- الف - تأثیر وقف بر استقلال اقتصادی (و سیاسی) و رشد و توسعه 390
- اشاره 390
- اشاره 396
- ب - تأثیر وقف بر تحقّق عدالت اجتماعی و رفاه عمومی 396
- نقش وقف 397
- اشاره 399
- گفتار 3- گوشه هایی از موارد و جهات مصرف اوقاف 399
- اشاره 412
ولایت وحکومت را از اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله دور کردند، تعریض زده است، در حالی که برای نزدیکی و رعایت قرابت به رسول خدا صلی الله علیه و آله و تکریم حریم آن بزرگوار و قدرشناسی از مقام والای وی هم که شده- آن هم با توجّه به وجود فرد شایسته در میان آنان - نمی بایست برای امر حکومت وامامت از این خاندان پاک، عدول می کردند.(1)
حضرت زهراء علیهاالسلام
شیخ صدوق با سند خویش از ابوبصیر از امام صادق علیه السلام نقل کرده است که فرمود: وصیّت فاطمه علیهاالسلام را برایت بازگو نکنم؟ عرض کردم: بفرمایید! حضرت نامه ای را بیرون آورد و آن را قرائت کرد:
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرحیم: هذا ما اَوْصَتْ بِهِ فاطِمَهُ بِنْتُ مُحّمدٍ صلی الله علیه و آلهاَوْصَتْ بِحَوائِطِهَا
السَّبْعَه: الْعَواف و الدَّلال وَالْبُرقَه وَالْمَیْثَب وَالْحُسْنی وَ الصّافِیَه وَ مالِ اُمِّ اِبْراهیم اِلی عَلیِّ بْنِ اَبِی طالِبٍ فَاِنْ مَضَی فَاِلَی الْحَسَنِ فَاِنْ مَضَی الْحَسَنُ فَاِلَی الْحُسَیْنِ فَاِنْ مَضَی الْحُسَیْنُ فَاِلیَ اْلاَکْبَرِ مِنْ وُلْدی شَهِداللّهُ عَلی ذلِکَ والْمِقْدادُ بْنَ اْلاسْود والزُّبَیْربْنُ الْعَوام وَ کَتَب عَلِیّ علیه السلام(2).
«این وصیت نامه فاطمه دختر محمّد صلی الله علیه و آله است که درباره حوائط (بوستانهای) هفت گانه خود: عَواف، دَلال، بُرقه، مَیْثَب، حُسنی صافیه و مال امّ ابراهیم (مشربه امّ ابراهیم) به علی بن ابی طالب و پس از درگذشت او به حسن و بعد از وی به حسین و بعد از حسین به بزرگترین فرزند خود وصیّت کرد. خداوند ونیز مقدادبن اَسود و زبَیر بن عوام
بر این وصیّت نامه گواه شدند و علی علیه السلام آن را نوشت.»
مرحوم مجلسی می نویسد: این حدیث حسنه است و همین حدیث با سندی حَسَن که در اعتبار چون صحیح است نیز از حَمّاد بن عثمان از ابوبصیر روایت شده است.(3)
در روایت دیگری آمده است: این حوائط هفت گانه از جانب رسول خدا صلی الله علیه و آله وقف
بوده است و رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را برای میهمانان خود و کسانی که از آن جا عبور
1- شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید: 15/149.
2- وسائل الشّیعه: 13/311 ؛ مرآه العقول کافی: 23/82 ؛ التهذیب: 9/144، روضه المتّقین: 11/159-160؛ بحارالانوار: 43/135.
3- مرآه العقول: 23/82.