وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 47

دنیا رفت اسماعیل جانشین او شود و بعد عباس (فرزند دیگر حضرت) و ...(1)

گفتار 3- وقف در سیره صحابه و تابعین

1- ابن قُدامه حنبلی از جابربن عبداللّه نقل کرده است که: «لَمْ یَکُنْ اَحَدٌ مِنْ اَصْحابِ

النَّبِی ذُو مَقْدُرَهٍ اِلاّ وَقَفَ» «هر کدام از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله که توانایی داشت اموالی را وقف کرد».

ابن قُدامه در ذیل این حدیث می نویسد: این سخن، ادّعای اجماع عملی صحابه از جابر است و این سخن از وی مشهور شده و کسی هم وی را انکار نکرده است، لذا جنبه اجماع دارد.(2)

وی آن گاه گروهی از صحابه، چون ابوبکر، عمر، عثمان، علی علیه السلام، زبیر، سعد (بن ابی وقّاص)، عمرو بن عاص و حکیم بن حزام را نام می برد که هر کدام مقداری از املاک خویش را صدقه و وقف قرار دادند.(3)

2- داستان و حدیث بسیار معروفی است که فقهای اهل سنّت نیز در اکثر موارد به آن استناد کرده اند و آن حدیث نافع از ابن عمر است که: زمینی از خیبر به عمر رسید. وی از

رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره آن کسب تکلیف کرد (راهنمایی خواست) و عرض کرد: ای رسول خدا، زمینی از خیبر به من رسیده که هرگز به چنین مالی (ارزشمند و محبوب) دست نیافته ام؛ درباره آن چه دستور می دهید؟

حضرت فرمود: «اگر مایل باشی می توانی اصل آن را حبس و ثمره آن را تصدّق نمایی». عمر هم آن را صدقه ای قرار داد که اصل آن به فروش نرسد، به ارث برده نشود و

هبه هم نگردد. وی درآمد آن را به فقرا، ذوی القُربی، آزادی بردگان، فی سبیل اللّه، ابن

السّبیل، میهمان و متولّی آن وقف، اختصاص داد.(4)

1- مَن لایحضره الفقیه: 2/293 ؛ وسائل الشیعه: 13/314-315؛ مرآه العقول از کافی؛ 23/88-89؛ عیون اخبارالرّضا علیه السلام: 1/63 ؛ تهذیب الاحکام: 9/149.
2- المغنی: 5/357.
3- المغنی: 5/357.
4- صحیح البخاری: 4/14 ؛ صحیح مسلم: 3/453 ح 1632، البتّه غالب محدّثان و فقهای اهل سنّت این حدیث و ماجرا را در کتابهای خود آورده اند که در مباحث فقهی آینده به برخی از آنها اشاره خواهد شد.