وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 55

مالکیّه

مالک در جهت وقف، قربت را معتبر نمی داند و معتقد است که باید معصیت نباشد، یعنی مثل وقف بر خرید اسلحه در جنگ محرّم و مانند اینها نباشد. اگر بر معصیت نبود صحیح است، چه دارای قصد قربت باشد چه نباشد. از این رو وقف بر اغنیا نیز بلااشکال است. در نزد مالک - برخلاف شافعی - ملاک معصیت بودن به اعتقاد واقف باز می گردد، لذا وی وقف مسیحی بر کَنیسه را صحیح می داند. هرچند در بعضی از اقوال منسوب به مالکیّه، وقف بر «کَنیسه» و «بیعه» به طور مطلق (از هرکس) باطل اعلام شده است.(1)

خود مالک نیز می گوید: اگر کسی بدون اراده ثواب، عطیّه ای را به کسی اعطا کند و شخص مُعْطی بمیرد این مال به ورثه او می رسد.(2)

شافعیّه

شافعیّه ابتدائا در وقف، قربت را شرط نمی دانند و همین قدر معتبر می دانند که معصیت نباشد. وقف، بر زید برای قتل نفسی که محترم است و نیز بر کافر حربی، چون معصیت و اعانه بر ظلم است، حرام و باطل است؛ امّا اگر معصیت نباشد، چه قصد قربت در آن باشد مثل فقرا، مساجد، مدارس و...، یا نباشد، مثل وقف بر اغنیا، وقف صحیح است. ملاک معصیت بودن و نبودن هم به اعتبار اسلام است. لذا شافعی وقف یهودی را بر مسجد جایز می داند. چون این کار در نظر اسلام، قربت است، امّا وقف او را بر «بیعه»

خودشان یا وقف مسیحی را بر کنیسه جایز نمی داند.(3) در مغنی المحتاج (فقه شافعی) نیز به همین مضمون تصریح شده است، یعنی همان اشتراط انتفای معصیت نه وجود قصد قربت.(4)

1- محاضرات فی الوقف: 92؛ الفقه الاسلامی و ادلّته: 8/195؛ الشّرح الصّغیر و بُلغه السّالک: 2/267.
2- المُوَطّأ: 2/126.
3- محاضرات فی الوقف: 93؛ الفقه الاسلامی و ادلّته: 8/195.
4- مُغنی المحتاج: 2/381.