وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 98

تبرّع و تصدّق، انفاق کن، استناد کرده اند. زیرا «مُتصَدِّق»، «مُتَصَدَّقٌ عَلَیْه» می خواهد و وقف بر خود، تصدّق نیست و نیز صحیح نیست که انسان عینی را صدقه دهد و جزئی را برای خودش شرط کند و...(1)

در پایان، یادآوری یک نکته خالی از فایده نیست و آن این که مواردی که برخی از فقهای اهل سنّت حکم به عدم جواز کردند، موارد اشتراط انتفاع و اکل بود وگرنه بعید است که به نظر آنها انتفاع واقف از اوقافی مانند مساجد و عناوینی چون مسلمانان فقیر

و... جایز نباشد.

شرط ششم: قبض

معنای لغوی و اصطلاحی قبض

هرچند قبض در لغت به معنای دریافت شی ء است با همه دست، همانند گرفتن شمشیر و مانند آن(2)، امّا فقها در موارد گوناگون فِقه، قبض را به تخلیه، تعریف و تفسیر کرده اند، یعنی تحویل گیرنده را بر شی ء قبض شده مسلّط و مستولی ساختن، اگرچه در دست وی هم قرار نگیرد(3) که البتّه با نظر دقیقتر این معنای اقباض است.

دیدگاه فقهای مذاهب درباره قبض در وقف

دیدگاه فقهای امامیّه

قبل از بیان مطلب، توجّه به این نکته خالی از فایده نیست که دیدگاه فقهای امامیّه در این مورد یکسان نیست. از بیان عبارات برخی استفاده می شود که در وقف مطلقا قبض شرط نیست (نه در لزوم و نه در صحّت آن؛) این مطلب را صاحب مفتاح الکرامه به سلّار

بن عبدالعزیز (در مراسم) نسبت داده است.(4) علاّمه در مختلف به ابن جُنَید نسبت داده

1- محاضرات فی الوقف: 217-218.
2- المفردات: 405.
3- الفقه علی المذاهب الخمسه: 587؛ التنقیح الرائع: 2/302؛ جامع المقاصد: 9/25؛ الرّوضه: 1/299؛ المبسوط، سرخسی: 12/33.
4- مفتاح الکرامه: 9/7.