پژوهشی در علوم قرآنی صفحه 25

خدای سبحان وجود ندارد. مانند:((یا رسول اللّه (ص ) قد اسرع الیک الشیب قال شیبتنی هود والواقعه والمرسلات وعم ))((187)), ((از رسول اللّه (ص ) پرسیدند چگونه زود پیر شدی ,فرمودندسوره های هود, واقعه , مرسلات , عم نبا مرا پیر کرد)). ((قال رسول اللّه (ص )من قرا یس والصافات یوم الجمعه ثم سال اللّه اعطاه سؤله ))((188)), ((از رسول اللّه (ص ) نقل شده که هر کس در روز جمعه سوره یس وصافات را بخواند و آنگاه از خدا طلب حاجت کند, حاجت او بر آورده می شود)). ((عن رسول اللّه (ص ) من قرا حم والدخان فی لیله جمعه اصبح مغفورا))((189)),((هرکس در شب جمعه سوره دخان و حم را بخواند, بخشیده می شود)). ((من حفظ عشر آیات من سوره کهف عصم من الدجال ))((190)), ((کسیکه ده آیه ازسوره کهف را حفظ کند از شر دجال در امان خواهد بود)). (( عن النبی (ص ) :اقرؤوا الظهراوین من القرآن البقره وسوره آل عمران ))((191)),((ظهر اوین از قرآن را بخوانید که منظور سوره بقره و آل عمران می باشد)). این گونه تعبیرات که فراوان هستند شاهد بر این نکته می باشند که سوره ها مشخص بوده است , و سوره ها در صورتی مشخص می شوند که آیه های آنها با ترتیب خاص کنارهم قرار گیرد و این همان مرحله اول دیدگاه سوم است . ب : دومین نکته که تایید همین موضوع است , آیه های تحدی قرآن است که می فرماید :اگر تردید دارید قرآن از جانب خداست مانند آن بیاورید کار برد سوره درخود قرآن دلیل بر این است که سوره ها

به صورت نوشتار بوده اند وحدود آنها مشخص بوده است که می گوید مثل این سوره ها بیاورید. ج : و نیز اهمیت قرآن که آخرین وحی آسمانی است باید از هر گونه خطر در امان باشد و بدون شک نگاشتن آیه هاو تنظیم آن و مطرح شدن قرآن به صورت مکتوب دربین مردم کمک به تحقق این هدف دارد, تا اراده الهی که می خواهد قرآن از هر خطرحفظ شود شکل گیرد:(انا نحن نزلنا الذکر وانا له لحافظون ), ((ماقرآن را نازل کردیم وآن را از هر خطر مصون نگه می داریم )). اما این که این سه نکته را به عنوان مؤید نه دلیل عنوان نمودیم به لحاظ این است که بر سه مورد اشکالی متوجه است , که استدلال بر آنها را سست می کند و آن اشکال این است که تحقق هیچ کدام از این سه محور با نوشتار قرآن ملازمه ندارد زیرامطرح شدن فضایل سوره ها و مطرح بودن نام سورها در فرهنگ و زبان روایات , مبتنی بر این نیست که قرآن به صورت نوشتار در آمده باشد, بلکه اگر به صورت حفظدر سینه ها نیز شکل گرفته باشد,این کاربردها صحیح خواهد بود و هم چنین اطلاق سوره در آیه های تحدی ملازمه با نوشتار قرآن ندارد بلکه اگر قرآن در بین مسلمانان و حتی به صورت حفظ آن در سینه ها که دهها نفر حافظ قرآن بودند شکل بگیرد هم باز صحیح است که قرآن بگوید یک سوره همانند این سوره ها که مردم آنها راحفظ نموده اند و به طور دقیق حدود آنها را می شناسند بیورید

و همین نکته درمورد مطلب سوم هم مطرح است , اهتمام به قرآن فوق العاده بوده است و قرآن بایداز هر خطر حفظ می شد, واراده الهی تحقق می یافت , لیکن هیچ کدام اینها متوقف برمکتوب بودن قرآن نیست بلکه اگر قرآن به صورت محفوظ در سینه ها که ((جیلا بعدجیل )) و نسل به نسل دست به دست شده است نیز این هدف را تامین می کند و اصولاتواتر قرآن به محفوظ بودن آن در سینه های مسلمانان می باشد مسلمانان صدر اسلام به لحاظ این که شور و علاقه زاید الوصفی به قرآن داشتند به محض این که سوره ای نازل می شد دهها نفر به طور دقیق آن را حفظ می کرند و لو خواندن و نوشتن هم یاد نداشتند وهمین موضوع باعث تواتر قرآن شد که هر کس می خواست دخل و تصرفی در آن صورت بدهد همگان متوجه می شدند آنچه محور در حفظ و حراست قرآن است , تواترآن است و تواتر قرآن به کتابت آن نبود حتی اگر هیچ نویسنده ای قرآن را نمی نگاشت باز هم با تواتر, قرآن از هر گزند مصون بود زیرا به صورت حفظی سینه به سینه , نسل به نسل منتقل می شد.

جواب یک اشکال

از این بیان جواب یک شبهه دیگر نیز روشن می شود که برخی مستشرقان مطرح کرده اند که با توجه به این که در حجاز افراد با سواد کم بود و با توجه به این که نوشت افزار کم یاب و یا نایاب بود و قرآن نگاشته نمی شد چگونه مسلمانان ادعا می کنند که این قرآن

همان قرآنی است که بر محمد (ص ) نازل شده است ؟

!جواب این سؤال این است که , اولا نویسندگان وحی وجود داشتند و قرآن را با همان نوشت افزار آن زمان نگاشتندو ثانیا سلامتی قرآن متوقف بر نگاشتن آن نبوده است انتقال قرآن از هر نسلی به نسل بعدی با تواتر بوده است که شرح آن گذشت . با توجه به مطالبی که از نظر خوانندگان گذشت ,نوشته شدن قرآن به صورت سوره هاو نظم و ترتیب خاص آیه هاکه همین نظم فعلی می باشد در زمان رسول اللّه (ص ) شکل گرفته است اما ترتیب سوره ها که مثلا سوره حمد اول قرار بگیرد و بقره دوم و هکذااین کار در زمان رسول اللّه (ص ) صورت نگرفت که صاحبان دیدگاه دوم مدعی آن بودند زیرا این ادله تنها شکل گیری سوره ها را دلالت دارد نه نظم و ترتیب آنها را ولذابسیاری از محققان علوم قرآنی نیز به این نکته تصریح دارند ((192)) و از همین جا نکته بسیار مهم دیگری نیز مستدل می شود که ترتیب آیه هادر عهد رسول اللّه (ص ) شکل گرفته است و با نظارت و اشراف حضرت بوده است ,که قبل از پرداختن به دو مرحله دیگر از جمع آوری قرآن به توضیح این نکته می پردازیم .

ترتیب آیه ها

با توجه به ادله ای که دلالت می نماید که قرآن در عهد رسول اللّه (ص ) نگاشته شده است , این مطلب نیز مستدل می شود که نظم آیه هاقرآن با اشراف حضرت انجام گرفته است زیرا وقتی قرآن به صورت نوشتار در آید ,نوشتار نظم

کلمه ها و جمله ها رامی طلبد,بدون نظم و ترتیب کلمه ها و جمله ها نوشتار صورت نمی گیرد اگر قرآن زیراشراف حضرت نگاشته شده نظم آیه های آن هم به دید حضرت تنظیم شده است افزون بر این شواهد دیگری نیز مؤید همین نکته است از جمله این که :((فکان اذا نزل علیه شئ دعا بعض من کان یکتب فقال ضعوا هذه الایات فی السوره التی یذکر فیهاکذاکذا))((193)), ((هرگاه بر حضرت چیزی نازل می شد برخی نویسندگان را می خواست و می فرمود این آیات را در فلان سوره بنگارید)). در جای دیگر عثمان بن عاص نقل می کند:(( قال اتانی جبرئیل فامرنی ان اضع هذه الایه فی هذا الموضع عن هذه السوره (ان اللّه یامر بالعدل والاحسان وایتاذی القربی )((194)), ((جبرئیل بر من نازل شد و دستور داد که این آیه را دراین مکان ازاین سوره قرار بدهم )). معلوم می شود جایگاه آیه هابه دستور رسول اللّه (ص ) انجام می گرفته است و این همان توقیفی بودن نظم و ترتیب آیه هامی باشد, کسی حق جاتجایی آیه هاقرآن راندارد زیرا نظم آیه هادر ایجاد سیاق مؤثر است و محتوای سخن را تغییر می دهد مگر درمواردی که پاراگراف مستقل باشد بنابراین ترتیب آیه هازیر نظر رسول اللّه (ص ) شکل گرفته , و این امری مسلم است , گر چه برخی بزرگان از محققان شیعه در آن تردید نموده اند ((195)) .