پژوهشی در علوم قرآنی صفحه 27

انگیزه مرحله سوم

درزمان عثمان حدود پانزوده سال از رحلت رسول اللّه (ص ) گذشته بود و فتوحاتی هم بر فتوحات رسول اللّه (ص ) افزوده شده بود و کشورهای بزرگی چون ایران و روم تحت تاثیر قرار گرفته و بسیاری از آنها با ملیت های گوناگون و زبانهای متفاوت مسلمان شده بودند گسترش اسلام از یک سو و وجود زبانها و لهجه های گوناگون از سوی دیگر,موجب تشدید اختلاف قرائت از قرآن شده بود که از زمان خود رسول اللّه (ص ) این پدیده عارضی در کنار قرائت اصلی قرآن قرار گرفته بود در هر صورت در زمان عثمان این موضوع (اختلاف قرائت ) گسترش پیدا کرد به گونه ای که بعد از فتح ارمنستان وآذربایجان حذیفه یمان با مشاهده قرائت ها و لهجه های گوناگون از قرآن , هراسان به خدمت خلیفه می آید و داد وا قرآنا سر می دهد و با احساسات تمام , دم از خطر تحریف قرآن می زند که اگر به فکر قرآن نباشید, امت اسلامی به سرنوشت یهود و نصاری دچارخواهد آمد آنگاه عثمان با مشاوره با سران امت اسلامی هیئتی را به سرپرستی زید بن ثابت و متشکل از دوازده نفر تعیین می کند که اعضای اصلی آن : سعید بن العاص , زید بن ثابت , عبد اللّه بن زبیر, عبد الرحمن بن حارث , می باشد این افراد با همکاری ابی بن کعب مالک بن ابی عامر, کثیر بن افلح ,انس بن مالک ,عبد

اللّه بن عباس ,مصعب بن سعد,عبد اللّه بن فطیمه شروع به کار می کنند می باشد این هیئت ماموریت دارد تا قرآنهارا جمع آوری کند از بین آنها یک قرآن به عنوان الگو و امام بنگارند و آنگاه ازسوی الگو چندین نسخه استنساخ نموده به شهرهای بزرگ آن زمان بفرستد و قرآنهای دیگر را محو نمایند ((202)) . انگیزه اصلی از این اقدام از بین بردن قرائت های گوناگون از قرآن و ایجاد یک قرائت در بین همه مسلمانان است تا قرآن از خطرها مصون بماند خصوصیات این جمع آوری این بود که افزون بر ایجاد وحدت قرائت که هدف اصلی بود, سوره ها نیز نظم خاصی گرفتند زیرا در جمع آوری ابوبکر تربیت سوره ها در نظر نبود, فقط جمع کردن مصاحف در یکجا مد نظر بود اما در تدوین مرحله سوم سوره ها هم نظم خاصی پیداکردند, همین نظم که اکنون در سوره ها وجود دارد یعنی سوره حمد اول و سوره ناس آخرین سوره قرآن به حساب آمد و به همین جهت برخی از قرآن ,با عنوان قرآن عثمانی یاد می کنند, زیرا نظم آن قرآن تاکنون مطرح است ((203)) بنابر این اگر روایاتی ویا شواهد تاریخی سخن از جمع آوری عثمان دارند, منظور این جمع آوری است , باشواهد دیگر ناسازگار نخواهد بود در مورد قرآن عثمان بحث هایی مطرح است ماننداین که چرا زید بن ثابت را به عنوان مسؤول انتخاب کرد, تعداد نسخه های آن قرآنهاچند عدد بوده , قرآن را به چه رسم الخطی می نگاشتند, نظر علی (ع ) چه بود, که برخی این محورها را مطرح

می کنیم .

تعداد قرآنهای مرحله سوم

در تعداد قرآنهایی که عثمان استنساخ نمود اختلاف است برخی تنها چهار عددنوشته اند,که یکی در مدینه و بقیه را به مکه و یمن و بحرین ارسال نمود ((204)) برخی تعداد آنها را شش عدد می دانند ((205)) برخی تعداد آنها را هفت عدد عنوان می کنند که افزون بر آن شهرها به بصره ,کوفه ,شام ,نیز فرستاده شده است ((206)) تاریخ یعقوبی آنهارا نه عدد می داند,مصر و جزیره را هم اضافه می کند ((207)) .

موفقیت مرحله سوم

عثمان از این کار قرآنی دو هدف را دنبال می کرد,یکی نظم سوره ها دیگری وحدت قرائت ((208)) به هدف اولی دست یافت , لیکن موفقیت آن در هدف دوم که هدف اصلی بود چشم گیر نبود زیرا در آن زمان قرآن نقطه و اعراب گذاری نشده بود و برای ایجاد وحدت قرائت هم با هر قرآنی که به شهرها می فرستاد یک قاری آشنا به قرائت اصلی قرآن , همراه می کرد که این قاری همان کار علائم اعراب را انجام می داد با قرآن مکه عبد اللّه بن سائب را همراه کرد با مصحف شام مغیره بن شهاب , با قرآن کوفه عبدالرحمن بن سلمی , با قرآن بصره عامر بن عبد القیس ,همراه نمود ((209)) عثمان گرچه دررسیدن به این هدف خیلی پا فشاری نمود و سایر قرآنها را به هر نحوی بود و لو باتمسک به قدرت ,جمع آوری کرد و محو نمود, حتی در برخی موارد مانند مورد عبداللّه بن مسعود منجر به مخالفت و ضرب و شتم ایشان شد ابن مسعود همواره بر عثمان غضبناک بود

تا در گذشت ((210)) .

اما این که عثمان با سایر قرآنها چه کرد برخی می گویند آنها را سوزاند و حتی ازسوی برخی از شیعیان این کار به عنوان طعن و خورده گیری بر عثمان تلقی می شود که سوزاندن قرآنها اهانت به قرآن است لیکن برخی دیگر چون یعقوبی نقل می کند که قرآنها را با آب جوش یا سرکه محو کرد ((211)) این نقل صحیح تر به نظر می رسد وشاید مطرح شدن سوزاندن قرآن هم از همین جا ناشی شده است زیرا برای محو کردن باآب جوش نیاز به گرم کردن آب با آتش است در هر صورت اگر سایر قرآنها راسوزانده باشد,نمی توان گفت که قصد اهانت داشته است , زیرا منظور وی از این کارایجاد وحدت قرائت بود در هر صورت نه قرآنهای الگوی عثمان دوام پیدا کردند و نه پا فشاری عثمان موجب متوقف شدن قرائت های گوناگون شد بلکه نسخه های قرآن عثمانی به مرور زمان از بین رفت و اختلاف قرائت هم همواره در حاشیه قرائت اصلی ادامه داشت و دارد !لذا بسیاری این نکته را تصریح می کنند که اثری از قرآنهای عثمانی باقی نمانده است ,و هر کس هم ادعا می کند در فلان موزه قرآن عثمانی مشاهده کرده است , اثبات آن به عهده خودش است چنان که سمهودی می گوید : اثری از قرآنهای عثمانی باقی نمانده است به مرور زمان کهنه و مندرس شدند ((212)) زرقانی می گوید : مادلیل نداریم که اثبات کند قرآن عثمانی تا کنون باقی مانده است ((213)) .