پژوهشی در علوم قرآنی صفحه 45

و یا آیاتی که افعال انسان را به خدا نسبت می دهند ممکن است این شبهه را ایجاد بکنند, که انسان در کارش مجبور است , شبه جبر را القا می کند و آیاتی که کار انسان را به خود او نسبت می دهد, شبهه تفویض را طرح می کند به این جهت آیه های قرآن به دو بخش تقسیم می شوند برخی مفهوم شبهه انگیز ندارند مفهوم محکم بدون اضطراب دارند,محکم هستند برخی در عین داشتن مفهوم روشن , شبهه انگیز و اضطراب آورند با این بیان مفهوم واژگانی دو لفظ محکم و متشابه نیز رعایت شده است و راه رفع تشابه هم رجوع به فرهنگ لغت نیست , زیرا مفهوم واژگانی روشن است بلکه برای رفع تشابه به محکمات رجوع می شود تا آن اضطراب و تشابه به باطل رفع شود یعنی متشابهات را به دامن محکمات بر می گرداند, تا مفهوم صحیح و محکم آن به دست آید مثلا تمام

آیه های متشابه در خداشناسی وقتی به دامن آیه ای چون :(لیس کمثله شئ ), ((همانند خدا چیزی نیست )), برگشت , مفهوم محکم به دست می آیدکه منظور از عرش و استقرار بر روی تخت , نشستن نیست زیرا همانند خدا چیزی نیست و اجسام همه همانند همند منظور تدبیر امور نظام هستی است و چون تخت مظهرفرمانروایی و مدیریت یک کشور و جامعه است , از مقام تدبیر الهی این چنین تعبیر شده است این مفاد قریب مضمون (( رب العالمین )) است تدبیر و تربیت تمام نظام هستی دراختیارخداست بااین بیان متشابه به دامن محکم بر می گردد که فرمود: (هن ام الکتاب ) یامنظور از (ید اللّه فوق ایدیهم ) قدرت الهی است , که بالاترین است و چون دست مظهرقدرت نمایی است تعبیر به (( ید اللّه )) شده است آیه های شبهه آور جبر یا تفویض درافعال انسان , وقتی در کنار هم قرار گرفتند, در کارهای انسان , دو نسبت را می رسانند که کار انسان هم به واسطه یعنی انسان و هم به علت اصلی ((عله العلل )) یعنی خدا,استناد داردنتیجه این می شود نه جبر نه تفویض بلکه اختیار که بین این دو می باشد, صحیح است اگرتشابهی هم باشد بر طرف می شود نتیجه این دیدگاه این است که آیه های متشابه در عین داشتن مفهوم روشن متشابه هستند چون آن مفهوم تردید برانگیز است و این همان نکته عمیقی است که المیزان طرح می کند: . ((معنی المتشابه ان تکون الیه مع حفظ کونها آیه داله علی معنا مریب مردد لا من جهت اللفظ

بل من جهه کون معناها غیر ملائم لمعناآیه اخری محکمه )) ((302)) ((تشابه آیه از لحاظ لفظ نیست , از لحاظ این است که مفهومی را ایفا می کند با آیه های محکم سازگاری ندارد)). در مورد دیگر روشن تر از این می فرماید:((الایات المعدوده من متشابه القرآن فی غایه الوضوح من جهت المفهوم انما التشابه فی المراد منها )) ((303)). ((آیاتی که متشابه شمرده شده اند از جهت مفهوم در نهایت روشنی هستند تشابه آنهابه لحاظ مقصود از آیه هاست )).

تفسیر متشابهات

توضیحات

از آنچه که گذشت این نکته نیز به دست آمد که راه برداشت صحیح از متشابهات برگرداندن آنها به دامن محکمات است متشابه تا زمانی که خود مستقل معنا شود مفهوم شک آور دارد ولی هنگامی که بر دامن آیه های محکم برگشت ,تردید و اظطراب ازمفهوم آن بر طرف می شود به همین جهت محکمات ((ام )) نامیده شده اند که فرمود:(هن ام الکتاب ). ((ام )) به معنای مرجع است مادر را که ام می گویند برای این است که محل رجوع نیازهای فرزند است و هر بلدی یا چیزی که نسبت به سایرین نوعی مرکزیت داشته باشدکه برای رفع مشکلات و نیازها به آنجارجوع می شود ((ام )) نامیده می شود چنانکه مکه که مرکز وحی و رفع نیازهای معنوی و انسانی کره زمین است (( ام القری ))نامیده شده است :(هذا کتاب انزلناه مصدق الذی بین یدیه ولتنذر ام القری ومن حولها)((304)),((این کتابی است که فرود فرستادیم تا وحی هایی که در دسترس (رسول اللّه (ص ) است ,تصدیق کند و ام القری , و کسانی را که در

اطراف آن هستند, از خطر ها بیم دهد)). (وماکان ربک مهلک القری حتی یبعث فی امها رسولا)((305)), ((خدای سبحان هیچ گاه منطقه ای را نابود نمی کند, تا این که در مرکز آن پیامبری را مبعوث نموده باشد)). آیه های محکم هم مرجع برای متشابهات هستند و چون مراتب احکام آیات محکم تفاوت دارد, برای آیه های دیگر محکم نیز می توانند مرجع و مبین باشند تا از هر گونه خطر انحراف مصون بمانند.

خطر پیروی از متشابهات

با توجه به این که آیه های متشابه اگر به محکم باز گردانده نشوند مفهوم شبهه انگیزدارند, زیرا تشابه به باطل دارند از این نکته روشن می شود که پیروی مفهوم متشابه بدون بازگشت به دامن محکم یک دام خطرناک می باشد انسان سالم و انسان حق باور همواره خود را از این خطر دور نگه می دارد لیکن انسان منحرف و مریض و انسانی که دنبال بهانه برای تفسیر به رای قرآن می گردد و دین ساز و دین پرور و مذهب تراش است ,نه دین باور ,به دنبال آیه های متشابه می رود و مفاد ریب آور آن را می گیرد و موجب انحراف دیگران می گردد به همین جهت آیه مبارکه آشکارا و با لحن شدید این خطر راگوشزد می کند و هشدار می دهد که گرفتار این دام نشوید:. ((فاما الذین فی قلوبهم زیغ فیتبعون ما تشابه منه ابتغا الفتنه وابتغا تاویله )). آنان که در قلب هایشان انحراف است از متشابه پیروی می کنند, تا بتوانند فتنه انگیزی کنند و قرآن را تفسیر به رای نمایند قرآن چون نور است و چون کتاب رهنمود

است به خوبی تحلیل می نماید که انسان دین پرور و منحرف نه انسان حق باور, برای زمینه سازی دنبال رو آیه های متشابه است چون در آیه های محکم چنین زمینه وجودندارد هر برداشت انحرافی را به آیه محکم نمی توان تحمیل کرد اما در آیه هامتشابه این زمینه وجود دارد برداشت های انحراف و پیش داوری خود را به آیه متشابه بهتر می توان تحمیل نمود از این جهت فتنه انگیزی که باعث تفرقه در بین مردم با ایجاد فرقه ومذهب ها می شود,درآیات متشابه شکل می کیرد تفسیر به رای و تحمیل آن بر قرآن هموارترین راه مذهب تراشی می باشدکه در طول تاریخ نزول قرآن نوع مذهب ها وفرقه ها که پدید آمده است مانند مذهب جبر,تفویض ,تجسیم خدا,مشبهه ,حتی وهابیت و ناشی از برداشت های سؤ و مستقل از آیه های متشابه و احیانا از روایات متشابه می باشد این خطر را قرآن هشدار می دهد که :. ((آیات متشابه باید به دامن محکم برگردد)).