پژوهشی در علوم قرآنی صفحه 51

اعجاز عبارت است از ((329)) : پدید آوردن امری خارق العاده توسط نفس پاک پیامبربرای اثبات

نبوت پدید آوردن امری خارق العاده در زمینه های گوناگون مانند, شکافتن دریا زنده کردن مرده ها شکافتن ماه و مانند اینها با اعجاز در وادی سخن تفاوت موردی دارد, زیرا که سخن گفتن نعمتی است که همه انسانها از آن بهره ور هستند و تحقق اعجازدر مورد آن بسی امر عجیب می نماید به ویژه اینکه اعجاز جاویدان و همیشگی باشد وهیچگاه مشمول زیبایی های تازه قرار نگیرد به همین جهت اعجاز در ساختار سخن پژوهشی ژرف می طلبد تا چگونگی آن آشکار و باور نمودن آن هموار گردد در این بخش در حد توان از این ویژگی ها سخن خواهیم گفت و قبل از توضیح زیبایی های قرآن برخی مطالب که جنبه زمینه سازی دارد بایسته دقت است .

اهمیت سخن

سخن گفتن پدیده ای است که بسیاری از موجودات از آن بهره مند هستندپیچیده ترین وسیله

ارتباط میان موجودات هستی سخن گفتن است موجودات به وسیله سخن از راز و مقاصد یکدیگر آگاه می شوند گرچه سخن بسیاری از مخلوقات برای انسان مفهوم نیست و همچون راز نهفته است , اما این نگته روشن است که سخن گفتن حیوانات به لحاظ غریزی بودن آن یکنواخت بوده و فراز و نشیب و تکامل ندارد اماسخن گفتن انسان این ویژگی را دارد که اختیار انسان در آن دخالت داشته و همواره سبب تکامل و احیانا تنازل بوده است . سخن این ودیعه الهی در حیات آدمیان آن چنان نقشی ایفا می کند که می توان گفت اگر با دقت بیشتر بنگریم عامل اصلی ارتباط و انتقال تجربیات و آفرینش تمدن ها راسخن آشکار ((گفتار)) و سخن پنهان ((نوشتار)) می یابیم گفتار و نوشتار عامل تشکل زندگی اجتماعی و ارتباط انسان شرق با غرب و انسان گذشته با آینده می باشد اگر این نعمت به ظاهر ساده که خدای سبحان رایگان در اختیار انسان قرار داده , نبود و انسان مثل سایرپدیده ها گنگ بود زندگی او از تمدن عاری بود و روند تکاملی نداشت زیرا نقش سخن پیوند اندیشه هاست اگر انسان با اندیشه زندگی می کند واگر ادراک و اندیشه انسان از آن مقدار اهمیت برخوردار است که گفته شده انسان همان اندیشه است , این سخن است که همانند زنجیری که بدنهای انسانها را به یکدیگر پیوند می دهد, اندیشه ها را به هم آمیخته و با نوک تیز زبان و قلم که ابزار سخن اند و مشابه هم نیز بوده ,به کاوش پرداخته ,افکار شفاف و ناب را از بین

غبارهای وهم بیرون کشیده در تابلو مقابل چشمان انسان ترسیم می کند و انسان ها را با هم ارتباط می دهد. به لحاظ اهمیت سخن است که در انسان این ویژگی معیار کمال و نقص به شمارمی رود که هنر انسان در سخن اوست نهان انسان مانند انبار سرپوشیده است و سخن کلیدآن است با سخن آشکار می شود که نهان گنجینه هنر است یا طبل میان تهی ((المرمخبؤ تحت لسانه ))((330)), ((انسان پنهان در پوشش زبان خویش است )). و به قول سخنور شیراز:. تامرد سخن نگفته باشد عیب و هنرش نهفته باشد. اگر سخن زیبا باشد, هنر آشکار می شود که هنر انسان به زیبایی های اوست ,(( قیمه کل امر ما یحسنه ))((331)). و به همین لحاظ خدای سبحان در زیباترین سخن خود, قرآن ,هم از سخن آشکار وهم از سخن پنهان ستایش می کند:(الرحمن علم القرآن خلق الانسان علمه البیان )((332)), ((خدای بخشنده که قرآن آموخت و انسان آفرید و به انسان سخن گفتن آموخت )). بعد از یاد نام خویش به صفت حسنای رحمان و یاد تعلیم قرآن و نعمت هستی ازنعمت بیان که سخن آشکار است به عظمت یاد می نماید و از سخن پنهان این چنین ستایش می نماید:(والقلم وما یسطرون ) ((333)) خدای سبحان به پدیده های با عظمت از جمله قلم و نشتار آن سوگند یاد می کند و وقتی در سخن زیبای خویش تجلی می کند سخن خویش را زیبا ترین سخن نامیده که چهره ها از آن گلگون وقلب ها به آن نرم وخاشع می شوند:. (واللّه نزل احسن الحدیث کتابا متشابها مثانی تقشعر

منه جلود الذین یخشون ربهم ثم تلین قلوبهم الی ذکراللّه )((334)), ((خدای سبحان برای رهنمود انسان زیباترین سخن را نازل کرد که سخنان آن به یکدیگر تشابه و نگرش دارند و تلاوت این سخن آن چنان تاثیر می گذارد که چهره ها را گلگون و دل ها را به یاد خدا نرم و خاشع می نماید)).

مراتب و اعجاز در سخن

این هنر زیبا درانسان مراحل مختلف دارد از کودنی گرفته تا زیباترین سخن انسان پیشرفته است بین این دو مرحله مراحلی وجود دارد که قابل شمارش نیست از این نکته معلوم می شود که سخن گفتن حقیقت وجودی و تشکیک پذیر است و لذا کمال و نقص در آن راه دارد و نیز معلوم می شود کمال سخن تناسب با مخاطب سخن دارد و چون زندگی اجتماعی انسان روند تکاملی دارد سخن گفتن او نیز چنین است خدای سبحان هم با رعایت این اصل در طول زندگی بشر با او سخن گفته , تا سخن به مرحله کمال خویش رسیده ,(( احسن الحدیث )) نام گرفته است . زیبا سخن و سخن زیبا گفتن با مراحل خاص خودش به گونه ای است که تا درمحدوده بشری است امکان آفریدن زیباتر از آن و مقابله با آن وجود دارد هرسخنوری در هر مرحله از زیبایی سخن , سخن زیبا بگوید دیر یا زود زیبایی آن زدوده ومشمول مرور زمان و مغلوب زیبایی های دیگران قرار خواهد گرفت و تحولات فرهنگی آن را جایگزین می نماید, زیرا زیبایی هنر انسان روند تکاملی دارد و در وادی هنرهای انسانی دست بالای دست بسیار است ,(وفوق کل ذی علم علیم

))((335)), ((برتراز هر دانا داناتری است )) اما وقتی از محدوده بشری گذشت و نوبت به آفریدگار سخن وزیبایی که زیبایی محض است رسید, آنگاه دیگر توان زیباتر از آن وجود نخواهدداشت زیرا او آن چنان زیبا در سخن خود تجلی می نماید که دیگران , نه بلها بشر بلکه فصحا و اندیشوران در مقابل او گنگ و خاموش خواهند شد زیرا که دست خدا بالای دستهاست :(یداللّه فوق ایدیهم )((336)), ((قدرت خدا بالاترین قدرتهاست )) این مرحله ازسخن اعجاز نامیده می شود که یارای مقابقله را از همه کس گرفته است .