پژوهشی در علوم قرآنی صفحه 53

بیاورند امری نا معقول خواهد بود این بدان می ماند که ده نفر در مسابقه دو میدانی شرکت کنند یکی از آنها ادعیا برتری نماید که هیچ کس هماننند من توان دویدن ندارد, آنگاه هنگامی که خواستند بدوند پاهای نه نفردیگر را ببندد و خود به تنهایی بدود و در آخر هم ادعا کند هیچ کس مثل من نمی تواندبدود, من برنده مسابقه هستم !صرفه در اعجاز همین است و چون بی پایگی آن آشکاراست نیازی به بسط سخن و نقل اقوال دیگران و نقد و بررسی نمی باشد, زیرا صرف وقت در این گونه موضوعات جز تضییع عمر ثمری ندارد. اعجاز مثل این می ماند که مصالح ساختمانی در اختیار چند نفر باشد یکی از آن مواداسطبل زشت برای چار پایان بسازد و دیری آلونکی تنفر آمیز بنا کند و سومی ساختمان نسبتا زیبایی بسازد و معماری با تهیه نقشه بنای محکم و زیبایی بنا کند , آنگاه یک معمار آگاه و مهندس دقیق بیاید با تهیه نقشه صحیح و زیبا, شکیل ترین و مستحکم ترین مجتمع مسکونی را با استفاده از بهترین مواد ساختمانی بنا کند که مجهز به تمام تجهیزات و تاسیسات رفاهی مدرن , و نور مناسب و تهویه کافی و هوای لطیف و فضای سبز مکفی , در آن پیش بینی شده و به بهترین شکل آن را تزیین و آرایه نموده باشد به طوری که مزیت ها و محسنات آن مشمول مرور زمان نشود و مغلوب هیچ زیبایی که درپیش خواهد بود نگردد زیرا او با آگاهی از زیباییهای آینده و موجود برترین مجتمع مسکونی زیبا را آفریده است

و در ساخت آن جمیع آن امتیازات را در نظر گرفته است در این صورت است که فراخوانی دیگران و همانند طلبی فرض صحیح خواهد داشت شما هم که مواد اصلی در اختیارتان قرار دارد اگر در وحی بودن قرآن تردید داریدهمانند آن سخن بگویید.

حقیقت اعجاز

قانون علیت در نظام هستی اصلی خدشه ناپذیر است آنچه هستی محض نیست وموجود ممکن است , مشمول نظام علیت است تنها موجودی که کمال محض و حقیقت وجود است و وجود برایش ذاتی است از این اصل بیرون است در عالم ماده نیز نظام علیت امری مشهود است که پدیده ای از پدیده دیگر بوجود می آید مانند روشنایی ازتابش آفتاب و گرما از آتش البته علت ممکن وجود دهنده نیست زیرا معطی الوجودتنها علت العلل و خدای سبحان است لیکن منظور از نظام علیت در ممکنات همین مقداراست که پدیده ای در پدید آمدن دیگری مؤثر باشد. البته علت پدیده ها همواره آشکار نیست چه بسا برخی علت ها از چشم رس انسان دور باشد, لیکن پنهان بودن علت ناسخ نظام علت و معلولی نیست بنا براین علتها گاهی آشکار و گاهی پنهان و نیز گاهی به صورت طبیعی مؤثر واقع شده و عمل می کند و گاهی به صورت غیر طبیعی و دفعی اگر علت آشکار یا پنهان به صورت طبیعی فعال شود وعمل کند امری عادی تلقی می شود و اگر به صورت غیر عادی و دفعی فعال شد, خارق العاده و اعجاز نامیده می شود که ویژگی اعجاز تحقق پدیده ای با علل آشکار و پنهان به صورت غیر طبیعی نیز است . با این

بیان اعجاز به خوبی آشکار و ثابت می شود که خارج از نظام علیت نیست بلکه خارج از علیت عادی است و قرآن که نظام علیت را می پذیرد اعجاز را تثبیت می نماید. آیات قرآن پدیده ها را به وسایط فیض نسبت می دهد مانند:. (فالمدبرات امرا)((344)), ((تدبیر کنندگان نظام )). (له مقالید السموات والارض )((345)), ((کلیدهای آسمانها و زمین از خداست )). برای کسی که بخواهد خزاین گشوره می شود که از خزاین الهی فیض نصیب او می شود. (وارسلنا الریاح لواقح )((346)), ((بادها را ما فرستادیم که تلقیح در نظام تکوین بوسیله آن انجام می پذیرد)). (وجعلنا من الما کل شئ حی )((347)), ((هر چیز زنده را از آب قرار دادیم که آب موجب پیدایش حیات موجودات زنده است ))

در روی دادهای اجتماعی علت پدیده ها را به اراده و عمل کرد مردم نسبت می دهدو پدید آمدن چیزی را مشروط به چیز دیگر می کند. (ان اللّه لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم )((348)), ((خدا سرنوشت ملتی را تغییرنمی دهد مگر در صورتی که آن ملت تغییر کنند)). این همان پذیرش نظام علیت است قرآن به عناوین گوناگون به نقش واسطه هااذعان دارند, از موارد واسطه ها اعجاز است که معجزه را به واسطه که پیامبر باشدنسبت می دهد:(وما کان لرسول ان یاتی بایه الا باذن اللّه )((349)), ((هیچ پیامبری اعجازنمی کند مگر به اذن خدای سبحان )).

اعجاز و توحید

ممکن است سوالی مطرح شود که پذیرش نظام علیت و نسبت دادن پدیده ها به علل تکوینی آشکار یا پنهان چه نسبتی با توحید دارد, آیا علیت منافات با توحید

افعالی که نظام هستی در تحت پوشش آن است ندارد؟

. در نظام علیت دو نوع علت وجود دارد یکی علت های مستقل مقابل یکدیگر که تاثیر یکی مانع از دیگری است دیگری علت های غیر مستقل و وسایط فیض که علیت وتاثیرگذاری آنها وابسته به اذن علت اصلی یعنی خدای سبحان می باشد آنچه موجب شبهه و سوال است نوع اول از علیت است که چنین علیتی از سوی پدیده ها نسبت به خداوجود ندارد اما نوع دوم که علیت به اصطلاح طولی است منافاتی با توحید افعالی ندارد,زیرا توحید افعالی یعنی این که تمام تاثیرات به اذن خدای سبحان است و هر چیزی که منشا تاثیر و علیت برای دیگری است به اذن اوست . و در نظام علیت تاثیر علت های واسطه به اذن اوست اگر آتش می سوزاند به فرمان الهی است , اگر آب غرق می کند به اذن اللّه است و:(واغرقنا الذین کذبوا بایاتنا) ((350)) اگر طعام سیر می کند و اگر آب سیراب می نماید به اذن اللّه است :(هو الذی یطعمنی ویسقینی ) ((351)) زیرا تمام نظام هستی در دست قدرت الهی است ,هر جا که سخن ازتاثیر است چه در جهت خیر و چه در جهت شر به اذن اللّه است :(بیده ملکوت کل شئ ) ((352)) ملکوت و باطن هر موجودی در دست خداست در تاثیر علل پنهان درجهت شر مانند سحر نیز به اذن اللّه است :(وما هم بضارین الا باذن اللّه ), ((ساحران تاثیر شرو ضرر نمی گذارند جز باذن اللّه )). هر اعجازی از سوی پیامبری هم به اذن تکوینی الهی است .