پژوهشی در علوم قرآنی صفحه 61

سجع متوازی که زیباترین نوع سجع می باشد عبارت است از موزون و متماثل بودن واژه های آخر جمله ها هم از لحاظ وزن (هجا) و هم از لحاظ روی (حرف اصلی آخرواژه ) مانند آزاد

با آباد, شاداب با آداب دلیر با کویر در قرآن این نوع سجع فراوان به چشم می خورد مانند:(فی سدر مخضود وطلح منضود وظل ممدود)((409)), ((اصحاب یمین در سایه درختان سدر پر میوه بدون خار هستند, درختان پر برگ سایه دار, سایه ای کشیده شده بلند)). و مانند:(والشمس وضحیها والقمر اذا تلیها والنهار اذا جلیها والیل اذا یغشیهاوالسما وما بناها والارض وما طحیها ونفس وما سویها فالهمها فجورها وتقویها قدافلح من زکیها وقد خاب من دسیها کذبت ثمود بطغویها اذانبعث اشقیها) ((410)) . ((سوگند به آفتاب و نورانیت آن و سوگند به ماه که به دنبال آفتاب در حرکت است وسوگند به روز و زمانی که روشنایی می دهد و سوگند به آسمان و بنای با عظمتش و قسم به زمین و آنکه آن را بگستراند و قسم به نفس انسان و آنکه آن را نیکو آفرید و نیکی وبدی را بر او الهام نمود, به یقین آنان که نفس خویش را از آلودگیها پاک کنند رستگارندو آنان که آن را آلوده نمایند زیان کارند, قوم ثمود تقوا و هدایت خویش را تکذیب نمودند و شقی و پست ترین آنها برخواست و ناقه صالح را پی کرد)). ملاحظه کن چگونه سوره مبارکه در پانزده آیه مسجع به سجع متوازی با مفهوم عمیق و رسا تنظیم نموده است که هر مقدار در آن تدبر شود به مفاهیم عمیق تر راه پیدا می شود بدون اینکه خلل و کاستی در آن مشاهده شود, که همین نکته موجب اعجاز در سجع قرآن است و الا سجع معمولی با مواردی از اشکال و کاستی در سخن انسان نیز ممکن

است . و مانند:(نحن اقرب الیه من حبل الورید اذ یتلقی المتلقیان عن الیمین وعن الشمال قعید ما یلفظ من قول الا لدیه رقیب عتید وجائت سکره الموت ذلک ما کنت منه تحیدونفخ فی الصور ذلک یوم الوعید وجات کل نفس معها سائق وشهید لقد کنت فی غفله من هذا فکشفنا عنک غطاک فبصرک الیوم حدید وقال قرینه هذا مالدی عتید القیافی جهنم کل کفار عنید) ((411)) . ((ما بر هر انسان از رگ گردن نزدیکتر هستیم و دو فرشته مراقب که از سمت راست وچپ او آماده نشسته اند و هر سخنی که از او سر می زند آن را ضبط می کنند تا آن هنگام که لحظه سخت جان دادن فرا رسد, همان مرگی که همواره از آن هراسناک و گریزان بودی ,آنگاه که در صور دمیده شود وندای الهی به گوش رسد روز وعده گاه فرا رسد وهر نفسی را سائقی به سوی محشر و وعده گاه سوق می دهد و هر نفسی را شاهد و گواهی وجود دارد, تو ای انسان از این واقعه در غفلت بودی , اکنون که پرده ها را کنار زدیم چشم های تو تیز بین شده حقایق را می بینی پس همراه او گوید این همان انسان است که نزد من آماده و مهیا بوده , آنگاه ندا رسد که کافران لجوج را به جهنم افکنید)).

ب سجع متوازن

سجع متوازن و آن در مواردی است که واژه های آخر جمله و پاراگراف تنها دروزن نه در روی هماهنگ باشند مانند تیغ ,تیز,تیر و سیب ,کیف ,دیو و. در قرآن مانند:(والسما والطارق وما ادریک مالطارق النجم الثاقب

ان کل نفس لماعلیها حافظ)((412)), ((سوگند به آسمان و طارق ,و تو چه می دانی طارق چیست ؟

! آن ستاره ای درخشان است که نورش فرو می رود, برای هر نفسی از سوی خدای سبحان مراقب وجود دارد)). و مانند:(الحاقه ما الحاقه وما ادریک ما الحاقه کذبت ثمود وعاد بالقارعه فاما ثمودفاهلکوا بالطاغیه واما عاد فاهلکوا بریح صر صر عاتیه کانهم اعجاز نخل خاویه فهل تری لهم من باقیه ) ((413)) . ((روزی که حقایق آشکار شود,آن روز را نمی دانی چگونه روزی است , همانا قوم ثمود و عاد آن را دروغ می پنداشتند اما عاقبت قوم ثمود و هلاکت آنها به خاطر طغیان و سرکشی خودشان بود, و اما قوم عاد آنها هم با بادهای تند طوفان زا و ریشه کن کننده که به صورت مستمر بر آنها وزیدن گرفت هلاک شدند به طوری که همانند نخل هایی که از ریشه برآیند ریشه کن شدند)), بسیاری از واژه های پایانی آیات قرآن مزین به سجع متوازن است .

ج سجع مطرف

سجع مطرف و آن توازن حروف واژه ها در ((روی ))یعنی حرف اصلی آخر کلمه است مانند شاد با آزاد در قرآن مانند:(الم تر کیف فعل ربک باصحاب الفیل الم یجعل کیدهم فی تضلیل وارسل علیهم طیرا ابابیل ترمیهم بحجاره من سجیل )((414)),((آیا نمی بینی که پروردگار تو با اصحاب فیل چه کرد, آیا کید آنان را در تخریب خانه خدا بی نتیجه نکرد و تباه نکرد و آیا بر آنان پرندگان ابابیل را مامور نساخت که باسنگریزه ها آنها را هدف قرار دهند؟

!)). و مانند:(والصبح اذا اسفر انها لاحدی الکبر نذیرا للبشر