پژوهشی در علوم قرآنی صفحه 89

تفسیر موضوعی نیز از جمله روش ها, در تبیین و تحلیل قرآن می باشد که برخی اخیرا مدعی هستند مبتکر این روش می باشند این تفسیر مقابل روش تفسیر ترتیبی است به جای این که سوره ها را آیه به آیه به ترتیب بحث کند موضوعی را که درقرآن مطرح شده است انتخاب نموده ,وبابررسی تمام آیات مربوط به آن موضوع ,نظر نهایی قرآن رادرباره آن موضوع به دست می آورد.

پیشینه این روش

این روش رانمی توان ابتکار معاصرین دانست زیرا تفسیر موضوعی به دو گونه درکتاب های تفسیری و علوم قرآنی سابقه دار است . 1 از ابتدا که درباره قرآن نوشتار منتشر شده کتاب های فراوانی تحت عنوان ,ناسخ ومنسوخ ,مفردات قرآن ,آیات الاحکام ,محکم و متشابه ,آیات و الولایه و منتشر شده است در مورد

ناسخ و منسوخ ده ها کتاب در مورد مفردات قرآن بیش از دویست جلدنوشتار ((602)) و محکم و متشابه و نیز آیات الاحکام کتاب های متعدد آیات ولایت مانند:. ((ما نزل فی القرآن فی علی (ع ) )) ((603)) و تفاسیر فراوان علم گرا که در مورد هیئت و نجوم ,گیاه شناسی ,پدیده های جوی باد و باران و یا طب و طبیعت شناسی و امثال اینهانگاشته شده است همگی تفسیر موضوعی می باشند. 2 نوع دوم در بحار مجلسی ((ره )) مشاهده می شود که در موضوعات اعتقادی ابتداآیات مربوطه را طرح وشرح می کند, آن گاه به روایات می پردازد و نیز در تفسیر قیم المیزان این شیوه به وضوح مشاهده می شود که در هر موضوعی آیاتی که ارتباط به موضوع دارد تفسیر می کند تفسیر المیزان در عین حال که تفسیر قرآن به قرآن است نوعی تفسیر موضوعی نیز می باشد, که در بسیاری موارد موضوعات را مستقل و جامع بررسی می نماید به عنوان نمونه در ذیل آیه 213 بقره بحث های گسترده در موردپیدایش انسان ,اجتماعی شدن زندگی انسان و نبوت بحث نموده است در پایان سوره آل عمران مباحث مبسوط اجتماعی و جامعه شناسی را تحت پانزده فصل بحث می کند درسر تا سر المیزان مباحث علوم قرآن به صورت موضوعی طرح شده است , که اگر جمع آوری شود یک کتاب مستقل می شود. در هر صورت این روش که اخیرا روی کرد به آن زیادتر شده است یک امتیاز بزرگ نسبت به تفسیر ترتیبی دارد و آن جامع طرح نمودن موضوع می باشد و اگر موضوع

باهمه جوانب و سؤال ها و شبهات طرح شود, بهتر مخاطب را ارضاع می کند, و حالت انتظار یا ابهام و شبهات بدون جواب ایجاد نمی کند ودیدگاه نهایی قرآن رادرآن موضوع ممکن است به دست آورد. در عین حال یک مشکل بزرگ سر راه این روش وجود دارد و آن این که شرطموفقیت تفسیر موضوعی احاطه کامل به قرآن می باشد و چون قرآن همانند کتاب های متداول نیست که موضوعات را تحت عنوان مشخص در یک جا طرح نموده باشد, بلکه قرآن یک موضوع را و حتی یک روی داد را در جاهای مختلف و از زاویه های گوناگون طرح نموده است ,به این لحاظ به دست آوردن دیدگاه قرآن در یک موضوع کار آنچنان آسانی نخواهد بود که با دیدن چند آیه کسی بگوید دیدگاه قرآن است ! و یا با مطالعه کلمات هم خانواده و با استفاده از معجم المفهرس بخواهد دیدگاه قرآن را دست یابی کند به همین جهت تفسیر موضوعی کار هر کسی نیست مفسر باید از یک سوی کاملامحیط به کل فضای قرآن بوده ,از جانب دیگر باید ژرف اندیش و عمیق باشد, تا بتواندموضوعی که انتخاب می کند جامع بحث نموده و بتواند مقصود قرآن را در آن رابطه به دست آورد. در هر صورت کتاب های ذیل را می توان از این گروه از تفاسیر نام برد:. ((تفسیر موضوعی قرآن مجید )) حضرت آیت اللّه جوادی آملی (حفظه اللّه ). ((سنتهای تاریخ در قرآن )) شهید محمد باقر صدر (ره ). ((المدرسه القرآنیه )) شهید محمد باقر صدر. (( معارف قرآن )) آیت اللّه مصباح یزدی

. (( والمدخل الی تفسیر الموضوعی للقرآن الکریم )) سید محمد باقر ابطحی . (( پیام قرآن )) آیت اللّه مکارم شیرازی و جمعی از نویسندگان . ((منشور جاوید )) آیت اللّه جعفر سبحانی .

نگاهی دیگر

منهج ها را از لحاظ انگیزه هم می توان به گروه های متفاوت تقسیم نمود برخی انگیزه اصلی آنها تبیین مفردات به خصوص واژه های مشکل قرآن است که ریشه یابی ادبی می کنند,برخی دیگر بدست آوردن احکام فقهی هدف اصلی آنهاست که بیشتر به تفسیر آیات الاحکام می پردازند برخی به مسائل کلامی مذهب خویش توجه دارند وسعی و تلاش می کنند آیات قرآن را بر مذهب خود تطبیق کنند برخی موضوعات اجتماعی و خانوادگی و نیز شناخت انسان و تربیت آن را در تفسیر پی می گیرند و برخی به صورت تند روی به دنبال نکات ادبی صرف و نحو و معانی بیان هستند در بین انگیزه های متفاوت بهترین انگیزه همان است که هدف اصلی قرآن را تامین کند قرآن کتاب رهنمود و تربیت انسان است قرآن کتاب انسان شناختی ,جامعه شناختی و راه یابی در انگیزه های نظری برای انسان است و راه کارهای عملی زندگی بالنده و رشید انسان راپی ریزی نموده است انگیزه مهم و همگام با اهداف قرآن این است که در تفسیر قرآن تعلیم و آگاهی دادن به انسان , خود آگاهی جامعه نگری و طرح شناخت ابعاد وجودی انسان و سنت ها و فرجام های آن سنت ها و خلاصه قرآن را به زندگی جامعه , در ابعادگوناگون فردی , اجتماعی ,خانوادگی ,سیاسی و پی ریزی حکومت داری و خلاصه آنچه

به سعادت و رشد و تعالی انسان ارتباط دارد, همسو کند قرآن کتاب یک بعدی نیست که اگر کسی آن بعد را پی گیری نمود هدف اصلی را پی گیری کرده باشد قرآن در زمینه انسان شناختی به صورت کامل و جامع راه یابهای نظری و راه کارهای عملی را تبیین وتحلیل نموده است مفسر جامع و نزدیک به اهداف قرآن آن کسی است که به تامین این هدف نزدیک باشد. قرآن کتاب آخرت گرای یک بعدی نیست , برای رساندن انسان به سعادت آخرت ومعنویت طراح معماری زندگی آبادمی باشد که بابهره وری بهینه از نعمت ها مادی ومراقبت از روح لطیف انسان , در ساختار هویت معنوی ,باتامین شؤون عبادی , حقوقی ,خانوادگی , اجتماعی و سیاسی انسان را رهنمود می باشد زیرا اینها محورهای اصلی زندگی دنیا و آخرت انسان است , که بدون طراحی و دخالت در آنهاامکان تامین وسعادت آخرتی نیز وجود نخواهد داشت مفسر آگاه آن کسی است که اهداف محوری قرآن را صحیح تبیین و تحلیل نماید.

تفسیر به رای چیست ؟