پژوهشی در علوم قرآنی صفحه 9

نیازهمیشگی انسان به معارف قدسی و فرادانش بشری سبب نزول وحی بر انسان است طبیعت گرایش انسان به زندگی خاکی و دنیاگرایی وی همواره سعادت او را که توجه به مبدا و معاد است , تهدید می کند و برای رهایی ازاین خطر همزمان با زندگی فردی انسان وحی بر او ارزانی شده است :(قلنا اهبطوا منها فاما یاتینکم منی هدی فمن تبع هدای فلا خوف علیهم ولا هم یحزنون )((49)), ((از آن بهشت فرود آیید آنگاه که رهنمود من بر شما ارزانی شد هر آن که آن را پذیرفت در دنیا و آخرت بیمناک ومحزون نخواهد بود)). آموزه های الهی با زندگی فردی شروع شده و بدون وقفه ادامه داشته است :(ولقدوصلنا لهم القول لعلهم یتذکرون )((50)), ((سخن وحی را به هم پیوسته ارزانی آنان نمودیم تا شاید متنبه شوند)). (ثم ارسلنا رسلنا تترا)((51)), ((پیامبران خود را پشت سر هم فرستادیم )). و چون نیازهای انسان متفاوت بوده , وحی نیز به تناسب تفاوت ها, تکامل و توسعه یافته به خصوص در زندگی اجتماعی بشر این امر بهتر آشکار است که به فراخور نیازها,وحی که خود عامل توسعه و تکامل است نیز رشد نموده است روند تکامل و توسعه جامعه بشری به مرحله ای

می رسد که پذیرای وحی فراگیر می شود یعنی در اثر رشدزندگی اجتماعی و متمدن و بالنده شدن افکار و اندیشه ها نیازهای او نیز توسعه یافته وزمینه برای یک برنامه شامل و کامل فراهم می شود به دیگر سخن , زندگی اجتماعی توسعه یافته در زمینه های گوناگون و رشد عقلانی و اجتماعی و ایجاد روابط تنگاتنگ اجتماعی که از پیچیدگی روز افزون نیز برخوردار است رشد استعدادهای پنهان نیازها راروز افزون , فزونی بخشیده است , تا مرحله ای که جامعه پذیرای وحی کامل و دین فراگیر شد بنابر این ارزانی شدن وحی کامل به لحاظ زمینه سازی جامعه می باشد رشدجامعه نیاز جامع فراهم می کند و وحی جامع و فراگیر پاسخ دهنده این نیاز است . نتیجه این که گر چه در هنگام نزول وحی فراگیر و بعثت جهانی رسول اللّه (ص ) جامعه بشری به انواع ناهنجاری اعتقادی و اجتماعی دچار بود, که خود وحی ازآن به جاهلیت یاد می کند:(ولا تبرجن تبرج الجاهلیه الاولی )((52)), ((همانند ظاهر شدن جاهلیت ابتدایی در ملا عام ظاهر نشوید)). و نیز جامعه را در خطر سقوط معرفی می کند:(وکنتم علی شفا حفره من النار)((53)),((شما بر لبه پرتگاه گودالی از آتش قرار داشتید)). لیکن جهل و آلودگی سبب وحی جهانی نیست , اگر چنین بود انسان بدوی بیشتردرگیر این مسائل بود, باید وحی فراگیر ارزانی وی می شد آنچه سبب ارزانی شدن وحی فراگیر است , توسعه اجتماعی و نیاز روز افزون جامعه به وحی کامل می باشد ودین کامل اگر چه از یک نقطه مانند حجاز آغاز می شود, لیکن مخاطب آن تنها

مردم حجاز نیستند مخاطب , همه انسانها و پیام فراگیر همگان است بر این اساس جو بعثت جهانی رسول اللّه (ص ) را نباید در محدوده عربستان جستجو نمود بلکه در افقی فراترزمینه های جهانی آن را باید چشم اندازی نمود.

اولین آیه ها

در این که کدام آیه هاابتدا بر رسول اللّه (ص ) نازل شده اند, دیدگاه های گوناگون ازسوی پژوهش گران شیعه و سنی وجود دارد.

الف دیدگاه نخست این است که آغاز رسالت رسول اللّه (ص ) با نزول پنج آیه اول سوره علق می باشد هنگامی که حضرت در غار حرا در جبل النور در حال مناجات بودند فرشته وحی بر او متمثل شده خطاب به حضرت نموده که بخوان :. (بسم اللّه الرحمن الرحیم اقرا باسم ربک الذی خلق خلق الانسان من علق اقراوربک الاکرم الذی علم بالقلم علم الانسان ما لم یعلم ). برای اثبات این گونه ادعاها برهان عقلی وجود ندارد, تنها به نقل روایات و تاریخ می توان اطمینان نمود چندین شاهد روایی این دیدگاه را تایید می کند افزون بر این که دیدگاه مشهور نیز می باشد و به لحاظ این که شواهد نقلی دیگر را می توان به گونه ای با این دیدگاه سازگار نمود, این دیدگاه بهترین می باشد. ((عن الرضا(ع ) : سمعت ابی یحدث عن ابیه (ع ) اول سوره نزلت (بسم اللّه الرحمن الرحیم اقرا باسم ربک الذی خلق ) وآخر سوره نزلت (اذا جا نصر اللّه )((54)),((امام رضا (ع )رب ,ازپدرم شنیدم که می فرمود:اولین سوره ای که نازل شد, (بسم اللّه الرحمن الرحیم اقرا باسم ربک الذی خلق ) و آخرین سوره

, (اذا جا نصر اللّه ) می باشد. ((عن ابی عبد اللّه (ع ) اول مانزل علی رسول اللّه (ص ) (بسم اللّه الرحمن الرحیم اقراباسم ربک الذی خلق ) وآخره (اذا جا نصر اللّه )((55)) این روایت از امام صادق (ع ) نقل شده است و مضمون آن همان روایت قبلی است . (( عن ابی جعفر(ع ) انه کانت اول سوره نزلت (اقرا باسم ربک الذی خلق )((56))((امام باقر(ع ) می فرماید:اولین سوره ای که نازل شده (اقراباسم ربک الذی خلق ) است )). ((عن الباقر(ع ) نزل جبرئیل علی محمد(ص ) فقال یا محمد, اقرا قال وما اقرا, قال (اقرا باسم ربک الذی خلق خلق الانسان من علق اقرا وربک الاکرم الذی علم بالقلم علم الانسان ما لم یعلم )((57)), ((امام باقر (ع ) نقل می کنند , جبرئیل (ع ) برمحمد(ص ) نازل شد و گفت بخوان گفت چه بخوانم , گفت بخوان (اقرا باسم ربک ). روایت دیگر از طریق اهل سنت از عایشه نقل شده :قالت اول ما یری به الرسول الرؤیا الصالحه فجائه الملک فقال (اقرا باسم ربک الذی خلق علم الانسان ما لم یعلم )((58)), ((اولین مرتبه که رسول اللّه (ص ) فرشته را خواب دید به او گفت بخوان ,(اقرا باسم ربک الذی خلق ) تا آیه پنجم روایات دیگری به همین مضمون ازطریق اهل سنت از صحیح بخاری و نیز مستدرک حاکم نقل شده است ((59)). سیوطی هم می گوید در این که اولین آیه هانازل شده کدامند ,اختلاف است لیکن دیدگاه صحیح این است که (( اقرا باسم ربک الذی خلق )) اولین آیه

هاهستند ((60)) گرچه تعبیر برخی روایات سوره علق است لیکن با توجه به شواهد دیگر روایایی و تاریخی منظور همان پنج آیه اول سوره می باشد.

ب دیدگاه دوم این که سوره مدثر اولین قسمت قرآن است که نازل شده است ازجابر بن عبد اللّه انصاری نقل شده که از وی پرسیدند:((ای القرآن انزل ؟

قال :(المدثر)((61)), ((کدام قسمت قرآن نازل شده است ؟