- مقدمه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (دام ظله) 1
- مفهوم لغوی اسلام 23
- اسلام 23
- مفهوم اصطلاحی اسلام 24
- ترتب آثار و احکام اسلام بر اقرار لفظی 26
- الف) از روایات اهل سنت 27
- ب) روایات شیعه 28
- مفهوم لغوی ایمان 31
- جهت دوم 35
- جهت اول 35
- جهت سوم 36
- تأثیر تصدیق در حقیقت ایمان 37
- مفهوم تصدیق 37
- نقد ادله عدم دخالت تصدیق در ایمان 38
- دلیل اول 38
- دلیل دوم 39
- نقد 39
- نقد 40
- تأثیر عمل در مفهوم ایمان 40
- نظریه رکن بودن عمل در ایمان 41
- دلیل اول 42
- دلیل دوم 43
- نقد 43
- دلیل چهارم 44
- دلیل سوم 44
- نقد 44
- نقد 44
- نقد 45
- دلیل ششم 45
- نقد 45
- دلیل پنجم 45
- دلیل هشتم 46
- نقد 46
- دلیل هفتم 46
- نقد 46
- نقد 47
- نقد 47
- دلیل نهم 47
- دلیل دهم 48
- نقد 48
- دلیل یازدهم 49
- نقد 49
- دلیل دوازدهم 49
- نقد 49
- رکن نبودن عمل در ایمان 50
- دلیل اول 52
- دلیل سوم 52
- دلیل دوم 52
- دلیل چهارم 52
- دلیل چهارم 53
- لزوم التزام به مقتضای ایمان 53
- زیاده و نقصان در ایمان 55
- توجیه اول 56
- قول به تشکیکی نبودن ایمان 56
- نقد 57
- توجیه دوم 57
- نقد 57
- توجیه سوم 58
- توجیه چهارم 58
- نقد 58
- نقد 58
- لفظی بودن نزاع 59
- نقد 59
- قول تشکیکیبودن ایمان 61
- تأثیر اقرار به شهادتین در ترتب آثار اسلام و ایمان 65
- تشکیک در عمل ناشی از تصدیق 65
- نقد 65
- الف) آیات 67
- اجتماع نفی ایمان با اسلام 67
- ب) روایات 67
- ج) عبارات علما 68
- ارکان اسلام و ایمان 70
- تصدیق به توحید 70
- تصدیق به نبوت پیامبر اسلام$ 71
- اقرار به معاد 72
- مفهوم کفر 77
- کفر 77
- مفهوم اصطلاحی کفر 81
- تعریف به عدم ایمان 81
- تعریف به تکذیب 82
- تعریف به انکار صدق نبی 83
- تعریف به شک 83
- تعریف به جهل 83
- تقابل کفر با ایمان 84
- روایات 85
- الف) تقسیم کفر به اعتبار حکم آن 85
- استعمال کفر در مقابل ایمان در قرآن 85
- اقسام کفر 85
- صحابه و تابعین 86
- لغویین 86
- دیدگاه علما 87
- میزان در کفر اکبر 91
- تصریح بر نوع آن: 92
- راه های تشخیص کفر اکبر از کفر اصغر 92
- میزان در کفر اصغر 92
- دلالت خود روایت: 93
- حکم کفر اصغر 94
- سبب اطلاق کفر بر عمل غیر مخرج از ملت اسلام 94
- کفر مطلق 96
- ب) تقسیم کفر به لحاظ اطلاق و تعیین 96
- کفر معین 97
- مخالفت حکم نقلی 98
- میزان در کفر به مبدأ و معاد 98
- نقد 100
- مخالفت حکم عقلی و ضروری 101
- شک در مبدأ و حکم ضروری 102
- مخالفت حکم عقل بدیهی و ضروری منجر به انکار عقلی بدیهی 102
- اختلاف در سببیت انکار ضروری برای کفر 103
- نقد 103
- قول به سببیت مستقل 103
- نقد 104
- دلیل دوم 104
- دلیل اول 104
- قول به عدم سببیت مستقل 105
- نقد 105
- قول به تفصیل 107
- تکفیر 109
- مفهوم تکفیر 109
- اصالت عدم تکفیر 111
- لزوم احتیاط در تکفیر 114
- علمای اسلام و دستور به احتیاط در تکفیر 115
- وجوب تفحص و عدم سرعت در تکفیر 119
- توسعه دایره اسلام 120
- کفایت ایمان اجمالی برای دخول در اسلام 121
- وجوب دعوت به سوی خدا نه به تکفیر 121
- تکفیر از دیدگاه قرآن و روایات 121
- تکفیر از دیدگاه روایات 123
- تکفیر از دیدگاه صحابه 129
- تکفیر از دیدگاه سلف 131
- ابن ابی لیلی 132
- ابن سیرین 132
- اوزاعی 133
- ابوحنیفه 133
- قاضی ابویوسف 134
- سفیان ثوری 134
- شافعی 134
- حافظ حمیدی 135
- احمد بن حنبل 136
- عبدالسلام بن قاسم 136
- داود بن علی 137
- اسماعیل بن یحیی مزنی، 137
- عثمان بن سعید دارمی 138
- تکفیر از دیدگاه اندیشمندان اسلامی 138
- طحاوی 138
- ابوالحسن اشعری 140
- عبیدالله بن محمد بن بطه عکبری 141
- قیروانی 141
- ابوسلیمان محمد بن محمد خطابی 142
- ابومحمد عبدالوهاب بن علی بن نصر بغدادی 143
- ابن حزم 143
- امام جوینی 143
- شیخ طوسی 145
- ابن عبدالبر 146
- ابواسحاق شیرازی 146
- ابوالمحاسن رویانی 147
- ابوحامد غزالی 147
- قاضی عیاض یحصبی اندلسی 152
- بغوی 152
- ابوالفتح محمد بن عبدالکریم شهرستانی 153
- کاسانی 154
- ابن ابن طفیل اندلسی (581ق) 154
- ابن ابن عساکر دمشقی 154
- محمد بن عمر فخر رازی (متوفی 606ق) 155
- ابن رشد اندلسی (متوفی 595 ق) 155
- ابن ابن قدامه حنبلی (متوفی 620ق) 156
- محیی الدین ابن عربی (متوفی 638ق) 156
- ابوالعباس قرطبی (متوفی 656ق) 157
- قرطبی (متوفی 671ق) 157
- محقق حلی; (متوفی 676ق) 158
- نووی (متوفی 676ق) 160
- ابن دقیق العید(متوفی 702ق) 163
- ذهبی (متوفی 748ق) 164
- خطیب شافعی (739ق) 164
- ابن قیم جوزیه (متوفی 751ق) 171
- شیخ ابومحمد طاهر بن احمد قزوینی(متوفی 756ق) 172
- قاضی ایجی(متوفی756ق) 173
- ابن تیمیه (متوفی 758ق) 175
- امام شاطبی(متوفی 790ق) 178
- ابن ابی العز حنفی(متوفی 793ق) 180
- زین الدین عراقی (متوفی 806ق) 181
- تفتازانی(متوفی 793ق) 181
- میر سید شریف جرجانی(متوفی 812ق) 182
- ابن الوزیر(متوفی 840ق) 184
- تقی الدین ابوبکر بن محمّد حسینی حصنی شافعی (م829ق) 184
- ابن حجر عسقلانی(متوفی 852ق) 186
- شیخ جلال الدین محلّی(متوفی 864ق) 189
- کمال الدین مقدسی (متوفی 906ق) 190
- شهید ثانی (متوفی 965ق) 191
- ابن نجیم مصری(متوفی 970ق) 192
- شعرانی حنفی(متوفی 973ق) 193
- ابن حجر هیتمی(متوفی 973ق) 195
- شربینی خطیب(متوفی 977ق) 196
- ملا علی قاری(متوفی 1014ق) 197
- بوسنوی(متوفی 1024) 199
- محمد عبدالرؤف مناوی (متوفی 1031ق) 200
- فاضل هندی (متوفی 1137 ه-) 200
- محمد بن احمد بن سالم سفارینی حنبلی(متوفی 1188ق) 201
- محمد بن سلیمان کردی(متوفی 1194ق) 201
- سلیمان بن عبدالوهاب(متوفی 1210ق) 202
- علوی بن احمد بن حسن حداد (متوفی 1232ق) 206
- ابن عابدین(متوفی 1252ق) 209
- صاحب جواهر (متوفی 1266ق) 210
- عثمان بن عبدالعزیز بن منصور ناصری (متوفی 1282ق) 211
- شیخ محمّد بن عبدالله نجدی 211
- عبدالغنی غنیمی میدانی حنفی (متوفی 1298ق) 213
- احمد زینی دحلان (متوفی 1304ق) 214
- نبهانی 216
- دکتر محمد عبدالله دراز(متوفی 1377ق) 217
- رشید رضا(متوفی 1354ق) 217
- سید اسماعیل بن مهدی بن حمید غربانی حسنی (متوفی 1400ق) 218
- اجماع متکلمان و فقها 220
- راه های علاج تکفیر افراطی 221
- عدم حکم به لوازم اعتقادات 225
- حکم به ظاهر افراد 226
- قرآن و حکم به ظاهر افراد 226
- روایات اهل بیت( و حکم به ظاهر افراد 226
- روایات اهل سنت و حکم به ظاهر افراد 227
- علمای اهل سنت و حکم به ظاهر 231
- ابومسلم اصفهانی (متوفی322ق) 231
- ابن حزم (متوفی 456ق) 233
- ابوعلی طبرسی (متوفی 548ق) 234
- بغوی(متوفی 510 ق) 234
- نووی (متوفی 676ق) 235
- ابن الصلاح (متوفی 643ق) 235
- ذهبی(متوفی 748ق) 236
- ابن تیمیه (متوفی 758ق) 237
- امام شاطبی (متوفی 790ق) 237
- جلال الدین سیوطی(متوفی 911ق) 238
- ابن حجر عسقلانی (متوفی 852ق) 238
- فیضی ناکوری(متوفی 1004ق) 238
- ابن عجیبه حسنی(متوفی 1224ق) 239
- محمد جمال الدین قاسمی(متوفی 1332ق) 242
- قنوجی بخاری(متوفی 1307 ه-) 242
- رشید رضا (متوفی 1354ق) 243
- مصطفی خیری منصوری (متوفی 1390ق) 243
- دوری از خطّ غلو 244
- دکتر یوسف قرضاوی 244
- پرهیز از کید دشمنان اسلامی 247
- پرهیز از کلمات حساسیت زا و نفرت انگیز به یکدیگر 248
- پرهیز از ناسزا گفتن به مقدسات طرف مقابل 249
- رعایت اخلاق اسلامی درباره یکدیگر 249
- ملاقات و گفت و گو 250
- یکی شدن اصطلاحات 251
- بازنگری تدوین تاریخ اسلامی 252
- پرداختن به مسائل مهم 253
- همکاری در مسائل اتفاقی 255
- لحاظ مراتب اعمال 258
- ملاحظه ظرفیت های مردم 259
- رعایت تساهل و تسامح 260
- تعصب در رأی 263
- عوامل تندروی در تکفیر 263
- تقلید کورکورانه 264
- محور قرار دادن اشخاص 264
- سوابق افکار 265
- سوء ظن به دیگران 265
- فهم ظاهری از دین 266
- پیروی از متشابهات 267
- عدم آگاهی از مبانی دیگران 268
- عدم شناخت حقایق تاریخی 268
- جهل 269
- اکتفا به دانش اندک و برداشت های شخصی 271
- عجب و خودبزرگ بینی 271
- خطرات و پی آمد های ناگوار تکفیر و افراط گری 272
- تضعیف اتحاد مسلمانان 272
- کشتن افراد به اسم دین 273
- طعن در امت اسلامی 274
- مخالفت تکفیر با روح تسامح و جهانی بودن دین 276
- تحجر فکری 277
- قول به عدم جواز 281
- الف) تقلید 281
- قول به جواز 282
- ب) تأویل 283
- ج) اجتهاد 287
- اختلافات اجتهادی، دست آویز اختلافات میهنی 288
- انتقال اختلاف اجتهادی به اصول عقاید 288
- عذر بودن اجتهاد 291
- تکفیر افراطی 295
- آثار ضعف بصیرت در دین 295
- اشتغال به موضوعات جانبی 296
- ظاهرگرایی در فهم دین 296
- مشتبه شدن مفاهیم 297
- پیروی از متشابهات و ترک محکمات 297
- عدم جواز تکفیر به لازمۀ مذهب 298
- نقد شبهۀ لزوم تکفیر کافر 302
- پاسخ 302
- روایات 305
- دیدگاه بزرگان شیعه 307
- اعتقاد به اصل دین بودن امامت 308
- ضروری دین بودن امامت 308
- ناصبی بودن مخالف 311
- موارد اتفاق بر تکفیر 313
- منکر الوهیت خدا و توحید و رسول 315
- منکر ضروری دین 316
- غالی 317
- الف) فتاوای علمای شیعه 318
- دشنام دهندۀ پیامبر$ 318
- ب) روایات اهل بیت: 320
- ج) روایات اهل سنت 321
- موارد اختلافی در تکفیر مسلمانان 323
- تکفیر معتقدان به خلق قرآن 323
- نقد 324
- بررسی موضوع 324
- تکفیر معتقدان به تحریف قرآن 325
- اصول خوارج در تکفیر مرتکب گناه کبیره 326
- تکفیر مرتکب گناه کبیره 326
- نقد 327
- نقد 329
- عدم امکان اجتماع بین ایمان و نفاق 329
- دلیل اول 330
- ادله خوارج در تکفیر مرتکب کبیره 330
- نقد 331
- دلیل دوم 331
- نقد 332
- دلیل سوم 332
- نقد 333
- دلیل چهارم 333
- نقد 334
- دلیل ششم 334
- دلیل پنجم 334
- نقد 335
- الف) آیات 335
- ادله اسلام مرتکب گناه کبیره 335
- ب) روایات 336
- اصل دوم: اجتماع حسنه و سیئه در یک فرد 339
- اصول عدم تکفیر مرتکب گناه کبیره 339
- اصل اول: تفاضل ایمان 339
- اصل سوم: نفی ایمان از برخی افراد مسلم 340
- دیدگاه اهل سنت در باره مرتکب گناه کبیره 341
- ب) جزء مقوم افرادی 343
- الف) جزء مقوم مجموعی 343
- ج) جزئیت التزام 343
- د) عدم جزئیت و شرط کمال 344
- نقد 344
- تکفیر مخالف اجماع 344
- بررسی موضوع 347
- نقد 348
- بررسی روایات شیعه 349
- توجیه روایات 350
- بررسی موضوع 351
- تکفیر فلاسفه 353
- نقد 353
- تناقض بین مبنا و بین آرا و فتاوای ابن تیمیه 354
- نقد 354
- تکفیر کسانی که معتقد به ارتداد صحابه بعد از رسول خدایند 357
- الف. انواعی از آیات درباره صحابه 358
- نقد 358
- عدم جواز تکفیر دشنام دهنده صحابه 358
- ب. وجود روایات مختلف درباره صحابه 363
- د. عدم جواز تکفیر تأویل کننده 370
- ه- . ذنب مغفور بودن سبّ صحابی نزد ابن تیمیه 370
- ج. عدم جواز تکفیر مجتهد 370
- و. اعتقاد صحابه به عدم کفر دشنام دهنده به خود 371
- ز. سیره سلف در عدم تکفیر دشنام دهنده صحابی 371
- ح. مخالفت تکفیر با سیره پیامبر$ 371
- ی. تکفیر نشدن دشنام دهنده برخی از صحابه، از سوی اهل سنت 372
- ط. اجماع بر عدم کفر دشنام دهنده صحابه 372
- ک. توثیق لعن کننده صحابی از سوی اهل سنت 376
- عدم کفر لعن کننده صحابه، از نظر ابن تیمیه 379
- دیدگاه ابن تیمیه درباره سبّ صحابه 379
- از تناقضات عملی ابن تیمیه 380
- عدم جواز قتل سابّ صحابی 381
- عدم کفر انکار خلافت ابوبکر و عمر 383
- اعتراف علمای اهل سنت به عدم کفر 385
- الف) ابوبکر بن ابی قحافه 386
- ب) عثمان بن عفان 386
- ج) امیرمؤمنان7 386
- دشنام داده شدن حضرت علی7 از سوی معاویه 387
- سیرۀ پیامبر$ بر عدم تکفیر 389
- استغاثه به ارواح اولیا از دیدگاه اهل سنت 390
- تکفیر استمدادکننده از ارواح اولیا بعد از مرگ (در برزخ) 390
- الف) روایات 390
- ب) صحابه و استغاثه به روح پیامبر$ 392
- ج) مسلمانان و استغاثه به ارواح اولیا 397
- د) دیدگاه علمای اهل سنت درباره استغاثه به ارواح اولیا 400
- مفهوم شناسی 415
- الف) مفهوم ارهاب و ترور 415
- ب) مفهوم اغتیال 419
- ج) فتک 420
- الف) آیات قرآن 421
- ب) روایات اهل سنت 422
- ج) روایات اهل بیت: 435
- حسن بصری متوفی (110ق) 441
- امام ابوبکر آجری(متوفی (360ق) 441
- شهاب الدین خفاجی (متوفی 1069ق) 442
- بیضاوی(متوفی 691ق) 445
- ابن رجب حنبلی(متوفی 795ق) 446
- ابن تمجید 447
- خطیب شربینی(متوفی 977ق) 448
- ابن منده (متوفی 395ق) 449
- قونوی (متوفی 1195ق) 450
- ابوبکر حدّاد 450
- قرطبی 451
- کمال الدین بن الهمام حنفی 451
- ابن حجر عسقلانی 452
- اعتدال از دیدگاه قرآن کریم 453
- اعتدال 453
- اعتدال از دیدگاه احادیث 454
- اعتدال اسلام، از منظر تاریخ 457
- اعتدال اسلام، از دیدگاه مستشرقان 462
- اعتدال دین اسلام از دیدگاه اندیشمندان اسلامی 463
- صدر الشریعه (متوفی 747 هجری) 463
- شاطبی (متوفی 790ق) 464
- بیضاوی (متوفی 791 هجری) 465
- شوکانی (ت 1250ق) 465
ص:128
1- . کتاب الطهاره، ج3، ص330.
2- . سید محسن حکیم، مستمسک العروه الوثقی، ج1، ص379 به نقل از او.
قول به تفصیل
از شیخ انصاری قول به تفصیل در حکم به ارتداد منکر ضروری بین مقصر و غیر مقصر نقل شده، به این نحو که: منکر ضروری در صورتی که مقصّر باشد مرتد است به دلیل اطلاق فتاوی و نصوص، به خلاف غیر مقصّر، زیرا دلیلی بر سببیت
انکار او برای ارتداد نیست و عمل او مبغوض و حرام در حق او نمی باشد، و مادامی که عملی در شریعت مبغوض نیست، بعید است که موجب ارتداد و کفر فاعل آن شود.(1)