- مقدمه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (دام ظله) 1
- مفهوم لغوی اسلام 23
- اسلام 23
- مفهوم اصطلاحی اسلام 24
- ترتب آثار و احکام اسلام بر اقرار لفظی 26
- الف) از روایات اهل سنت 27
- ب) روایات شیعه 28
- مفهوم لغوی ایمان 31
- جهت دوم 35
- جهت اول 35
- جهت سوم 36
- تأثیر تصدیق در حقیقت ایمان 37
- مفهوم تصدیق 37
- دلیل اول 38
- نقد ادله عدم دخالت تصدیق در ایمان 38
- نقد 39
- دلیل دوم 39
- تأثیر عمل در مفهوم ایمان 40
- نقد 40
- نظریه رکن بودن عمل در ایمان 41
- دلیل اول 42
- نقد 43
- دلیل دوم 43
- نقد 44
- دلیل سوم 44
- دلیل چهارم 44
- نقد 44
- نقد 45
- دلیل پنجم 45
- نقد 45
- دلیل ششم 45
- دلیل هشتم 46
- نقد 46
- دلیل هفتم 46
- نقد 46
- نقد 47
- نقد 47
- دلیل نهم 47
- دلیل دهم 48
- نقد 48
- دلیل دوازدهم 49
- دلیل یازدهم 49
- نقد 49
- نقد 49
- رکن نبودن عمل در ایمان 50
- دلیل دوم 52
- دلیل سوم 52
- دلیل اول 52
- دلیل چهارم 52
- دلیل چهارم 53
- لزوم التزام به مقتضای ایمان 53
- زیاده و نقصان در ایمان 55
- قول به تشکیکی نبودن ایمان 56
- توجیه اول 56
- نقد 57
- توجیه دوم 57
- نقد 57
- نقد 58
- توجیه سوم 58
- توجیه چهارم 58
- نقد 58
- لفظی بودن نزاع 59
- نقد 59
- قول تشکیکیبودن ایمان 61
- تأثیر اقرار به شهادتین در ترتب آثار اسلام و ایمان 65
- تشکیک در عمل ناشی از تصدیق 65
- نقد 65
- ب) روایات 67
- الف) آیات 67
- اجتماع نفی ایمان با اسلام 67
- ج) عبارات علما 68
- تصدیق به توحید 70
- ارکان اسلام و ایمان 70
- تصدیق به نبوت پیامبر اسلام$ 71
- اقرار به معاد 72
- مفهوم کفر 77
- کفر 77
- تعریف به عدم ایمان 81
- مفهوم اصطلاحی کفر 81
- تعریف به تکذیب 82
- تعریف به انکار صدق نبی 83
- تعریف به شک 83
- تعریف به جهل 83
- تقابل کفر با ایمان 84
- روایات 85
- الف) تقسیم کفر به اعتبار حکم آن 85
- استعمال کفر در مقابل ایمان در قرآن 85
- اقسام کفر 85
- لغویین 86
- صحابه و تابعین 86
- دیدگاه علما 87
- میزان در کفر اکبر 91
- راه های تشخیص کفر اکبر از کفر اصغر 92
- تصریح بر نوع آن: 92
- میزان در کفر اصغر 92
- دلالت خود روایت: 93
- سبب اطلاق کفر بر عمل غیر مخرج از ملت اسلام 94
- حکم کفر اصغر 94
- ب) تقسیم کفر به لحاظ اطلاق و تعیین 96
- کفر مطلق 96
- کفر معین 97
- میزان در کفر به مبدأ و معاد 98
- مخالفت حکم نقلی 98
- نقد 100
- مخالفت حکم عقلی و ضروری 101
- شک در مبدأ و حکم ضروری 102
- مخالفت حکم عقل بدیهی و ضروری منجر به انکار عقلی بدیهی 102
- اختلاف در سببیت انکار ضروری برای کفر 103
- نقد 103
- قول به سببیت مستقل 103
- دلیل دوم 104
- نقد 104
- دلیل اول 104
- قول به عدم سببیت مستقل 105
- نقد 105
- قول به تفصیل 107
- مفهوم تکفیر 109
- تکفیر 109
- اصالت عدم تکفیر 111
- لزوم احتیاط در تکفیر 114
- علمای اسلام و دستور به احتیاط در تکفیر 115
- وجوب تفحص و عدم سرعت در تکفیر 119
- توسعه دایره اسلام 120
- تکفیر از دیدگاه قرآن و روایات 121
- وجوب دعوت به سوی خدا نه به تکفیر 121
- کفایت ایمان اجمالی برای دخول در اسلام 121
- تکفیر از دیدگاه روایات 123
- تکفیر از دیدگاه صحابه 129
- تکفیر از دیدگاه سلف 131
- ابن ابی لیلی 132
- ابن سیرین 132
- ابوحنیفه 133
- اوزاعی 133
- قاضی ابویوسف 134
- شافعی 134
- سفیان ثوری 134
- حافظ حمیدی 135
- احمد بن حنبل 136
- عبدالسلام بن قاسم 136
- داود بن علی 137
- اسماعیل بن یحیی مزنی، 137
- عثمان بن سعید دارمی 138
- طحاوی 138
- تکفیر از دیدگاه اندیشمندان اسلامی 138
- ابوالحسن اشعری 140
- عبیدالله بن محمد بن بطه عکبری 141
- قیروانی 141
- ابوسلیمان محمد بن محمد خطابی 142
- ابومحمد عبدالوهاب بن علی بن نصر بغدادی 143
- امام جوینی 143
- ابن حزم 143
- شیخ طوسی 145
- ابن عبدالبر 146
- ابواسحاق شیرازی 146
- ابوحامد غزالی 147
- ابوالمحاسن رویانی 147
- قاضی عیاض یحصبی اندلسی 152
- بغوی 152
- ابوالفتح محمد بن عبدالکریم شهرستانی 153
- ابن ابن طفیل اندلسی (581ق) 154
- ابن ابن عساکر دمشقی 154
- کاسانی 154
- محمد بن عمر فخر رازی (متوفی 606ق) 155
- ابن رشد اندلسی (متوفی 595 ق) 155
- ابن ابن قدامه حنبلی (متوفی 620ق) 156
- محیی الدین ابن عربی (متوفی 638ق) 156
- ابوالعباس قرطبی (متوفی 656ق) 157
- قرطبی (متوفی 671ق) 157
- محقق حلی; (متوفی 676ق) 158
- نووی (متوفی 676ق) 160
- ابن دقیق العید(متوفی 702ق) 163
- ذهبی (متوفی 748ق) 164
- خطیب شافعی (739ق) 164
- ابن قیم جوزیه (متوفی 751ق) 171
- شیخ ابومحمد طاهر بن احمد قزوینی(متوفی 756ق) 172
- قاضی ایجی(متوفی756ق) 173
- ابن تیمیه (متوفی 758ق) 175
- امام شاطبی(متوفی 790ق) 178
- ابن ابی العز حنفی(متوفی 793ق) 180
- زین الدین عراقی (متوفی 806ق) 181
- تفتازانی(متوفی 793ق) 181
- میر سید شریف جرجانی(متوفی 812ق) 182
- ابن الوزیر(متوفی 840ق) 184
- تقی الدین ابوبکر بن محمّد حسینی حصنی شافعی (م829ق) 184
- ابن حجر عسقلانی(متوفی 852ق) 186
- شیخ جلال الدین محلّی(متوفی 864ق) 189
- کمال الدین مقدسی (متوفی 906ق) 190
- شهید ثانی (متوفی 965ق) 191
- ابن نجیم مصری(متوفی 970ق) 192
- شعرانی حنفی(متوفی 973ق) 193
- ابن حجر هیتمی(متوفی 973ق) 195
- شربینی خطیب(متوفی 977ق) 196
- ملا علی قاری(متوفی 1014ق) 197
- بوسنوی(متوفی 1024) 199
- فاضل هندی (متوفی 1137 ه-) 200
- محمد عبدالرؤف مناوی (متوفی 1031ق) 200
- محمد بن احمد بن سالم سفارینی حنبلی(متوفی 1188ق) 201
- محمد بن سلیمان کردی(متوفی 1194ق) 201
- سلیمان بن عبدالوهاب(متوفی 1210ق) 202
- علوی بن احمد بن حسن حداد (متوفی 1232ق) 206
- ابن عابدین(متوفی 1252ق) 209
- صاحب جواهر (متوفی 1266ق) 210
- شیخ محمّد بن عبدالله نجدی 211
- عثمان بن عبدالعزیز بن منصور ناصری (متوفی 1282ق) 211
- عبدالغنی غنیمی میدانی حنفی (متوفی 1298ق) 213
- احمد زینی دحلان (متوفی 1304ق) 214
- نبهانی 216
- دکتر محمد عبدالله دراز(متوفی 1377ق) 217
- رشید رضا(متوفی 1354ق) 217
- سید اسماعیل بن مهدی بن حمید غربانی حسنی (متوفی 1400ق) 218
- اجماع متکلمان و فقها 220
- راه های علاج تکفیر افراطی 221
- عدم حکم به لوازم اعتقادات 225
- قرآن و حکم به ظاهر افراد 226
- حکم به ظاهر افراد 226
- روایات اهل بیت( و حکم به ظاهر افراد 226
- روایات اهل سنت و حکم به ظاهر افراد 227
- علمای اهل سنت و حکم به ظاهر 231
- ابومسلم اصفهانی (متوفی322ق) 231
- ابن حزم (متوفی 456ق) 233
- ابوعلی طبرسی (متوفی 548ق) 234
- بغوی(متوفی 510 ق) 234
- نووی (متوفی 676ق) 235
- ابن الصلاح (متوفی 643ق) 235
- ذهبی(متوفی 748ق) 236
- امام شاطبی (متوفی 790ق) 237
- ابن تیمیه (متوفی 758ق) 237
- جلال الدین سیوطی(متوفی 911ق) 238
- ابن حجر عسقلانی (متوفی 852ق) 238
- فیضی ناکوری(متوفی 1004ق) 238
- ابن عجیبه حسنی(متوفی 1224ق) 239
- محمد جمال الدین قاسمی(متوفی 1332ق) 242
- قنوجی بخاری(متوفی 1307 ه-) 242
- رشید رضا (متوفی 1354ق) 243
- مصطفی خیری منصوری (متوفی 1390ق) 243
- دکتر یوسف قرضاوی 244
- دوری از خطّ غلو 244
- پرهیز از کید دشمنان اسلامی 247
- پرهیز از کلمات حساسیت زا و نفرت انگیز به یکدیگر 248
- رعایت اخلاق اسلامی درباره یکدیگر 249
- پرهیز از ناسزا گفتن به مقدسات طرف مقابل 249
- ملاقات و گفت و گو 250
- یکی شدن اصطلاحات 251
- بازنگری تدوین تاریخ اسلامی 252
- پرداختن به مسائل مهم 253
- همکاری در مسائل اتفاقی 255
- لحاظ مراتب اعمال 258
- ملاحظه ظرفیت های مردم 259
- رعایت تساهل و تسامح 260
- تعصب در رأی 263
- عوامل تندروی در تکفیر 263
- محور قرار دادن اشخاص 264
- تقلید کورکورانه 264
- سوء ظن به دیگران 265
- سوابق افکار 265
- فهم ظاهری از دین 266
- پیروی از متشابهات 267
- عدم شناخت حقایق تاریخی 268
- عدم آگاهی از مبانی دیگران 268
- جهل 269
- اکتفا به دانش اندک و برداشت های شخصی 271
- عجب و خودبزرگ بینی 271
- خطرات و پی آمد های ناگوار تکفیر و افراط گری 272
- تضعیف اتحاد مسلمانان 272
- کشتن افراد به اسم دین 273
- طعن در امت اسلامی 274
- مخالفت تکفیر با روح تسامح و جهانی بودن دین 276
- تحجر فکری 277
- قول به عدم جواز 281
- الف) تقلید 281
- قول به جواز 282
- ب) تأویل 283
- ج) اجتهاد 287
- انتقال اختلاف اجتهادی به اصول عقاید 288
- اختلافات اجتهادی، دست آویز اختلافات میهنی 288
- عذر بودن اجتهاد 291
- تکفیر افراطی 295
- آثار ضعف بصیرت در دین 295
- اشتغال به موضوعات جانبی 296
- ظاهرگرایی در فهم دین 296
- مشتبه شدن مفاهیم 297
- پیروی از متشابهات و ترک محکمات 297
- عدم جواز تکفیر به لازمۀ مذهب 298
- پاسخ 302
- نقد شبهۀ لزوم تکفیر کافر 302
- روایات 305
- دیدگاه بزرگان شیعه 307
- ضروری دین بودن امامت 308
- اعتقاد به اصل دین بودن امامت 308
- ناصبی بودن مخالف 311
- موارد اتفاق بر تکفیر 313
- منکر الوهیت خدا و توحید و رسول 315
- منکر ضروری دین 316
- غالی 317
- الف) فتاوای علمای شیعه 318
- دشنام دهندۀ پیامبر$ 318
- ب) روایات اهل بیت: 320
- ج) روایات اهل سنت 321
- تکفیر معتقدان به خلق قرآن 323
- موارد اختلافی در تکفیر مسلمانان 323
- نقد 324
- بررسی موضوع 324
- تکفیر معتقدان به تحریف قرآن 325
- اصول خوارج در تکفیر مرتکب گناه کبیره 326
- تکفیر مرتکب گناه کبیره 326
- نقد 327
- نقد 329
- عدم امکان اجتماع بین ایمان و نفاق 329
- دلیل اول 330
- ادله خوارج در تکفیر مرتکب کبیره 330
- نقد 331
- دلیل دوم 331
- نقد 332
- دلیل سوم 332
- نقد 333
- دلیل چهارم 333
- نقد 334
- دلیل ششم 334
- دلیل پنجم 334
- نقد 335
- الف) آیات 335
- ادله اسلام مرتکب گناه کبیره 335
- ب) روایات 336
- اصل دوم: اجتماع حسنه و سیئه در یک فرد 339
- اصول عدم تکفیر مرتکب گناه کبیره 339
- اصل اول: تفاضل ایمان 339
- اصل سوم: نفی ایمان از برخی افراد مسلم 340
- دیدگاه اهل سنت در باره مرتکب گناه کبیره 341
- ب) جزء مقوم افرادی 343
- الف) جزء مقوم مجموعی 343
- ج) جزئیت التزام 343
- د) عدم جزئیت و شرط کمال 344
- تکفیر مخالف اجماع 344
- نقد 344
- بررسی موضوع 347
- نقد 348
- بررسی روایات شیعه 349
- توجیه روایات 350
- بررسی موضوع 351
- نقد 353
- تکفیر فلاسفه 353
- نقد 354
- تناقض بین مبنا و بین آرا و فتاوای ابن تیمیه 354
- تکفیر کسانی که معتقد به ارتداد صحابه بعد از رسول خدایند 357
- نقد 358
- عدم جواز تکفیر دشنام دهنده صحابه 358
- الف. انواعی از آیات درباره صحابه 358
- ب. وجود روایات مختلف درباره صحابه 363
- ه- . ذنب مغفور بودن سبّ صحابی نزد ابن تیمیه 370
- ج. عدم جواز تکفیر مجتهد 370
- د. عدم جواز تکفیر تأویل کننده 370
- و. اعتقاد صحابه به عدم کفر دشنام دهنده به خود 371
- ز. سیره سلف در عدم تکفیر دشنام دهنده صحابی 371
- ح. مخالفت تکفیر با سیره پیامبر$ 371
- ی. تکفیر نشدن دشنام دهنده برخی از صحابه، از سوی اهل سنت 372
- ط. اجماع بر عدم کفر دشنام دهنده صحابه 372
- ک. توثیق لعن کننده صحابی از سوی اهل سنت 376
- عدم کفر لعن کننده صحابه، از نظر ابن تیمیه 379
- دیدگاه ابن تیمیه درباره سبّ صحابه 379
- از تناقضات عملی ابن تیمیه 380
- عدم جواز قتل سابّ صحابی 381
- عدم کفر انکار خلافت ابوبکر و عمر 383
- اعتراف علمای اهل سنت به عدم کفر 385
- الف) ابوبکر بن ابی قحافه 386
- ب) عثمان بن عفان 386
- ج) امیرمؤمنان7 386
- دشنام داده شدن حضرت علی7 از سوی معاویه 387
- سیرۀ پیامبر$ بر عدم تکفیر 389
- تکفیر استمدادکننده از ارواح اولیا بعد از مرگ (در برزخ) 390
- استغاثه به ارواح اولیا از دیدگاه اهل سنت 390
- الف) روایات 390
- ب) صحابه و استغاثه به روح پیامبر$ 392
- ج) مسلمانان و استغاثه به ارواح اولیا 397
- د) دیدگاه علمای اهل سنت درباره استغاثه به ارواح اولیا 400
- مفهوم شناسی 415
- الف) مفهوم ارهاب و ترور 415
- ب) مفهوم اغتیال 419
- ج) فتک 420
- الف) آیات قرآن 421
- ب) روایات اهل سنت 422
- ج) روایات اهل بیت: 435
- حسن بصری متوفی (110ق) 441
- امام ابوبکر آجری(متوفی (360ق) 441
- شهاب الدین خفاجی (متوفی 1069ق) 442
- بیضاوی(متوفی 691ق) 445
- ابن رجب حنبلی(متوفی 795ق) 446
- ابن تمجید 447
- خطیب شربینی(متوفی 977ق) 448
- ابن منده (متوفی 395ق) 449
- ابوبکر حدّاد 450
- قونوی (متوفی 1195ق) 450
- کمال الدین بن الهمام حنفی 451
- قرطبی 451
- ابن حجر عسقلانی 452
- اعتدال از دیدگاه قرآن کریم 453
- اعتدال 453
- اعتدال از دیدگاه احادیث 454
- اعتدال اسلام، از منظر تاریخ 457
- اعتدال اسلام، از دیدگاه مستشرقان 462
- صدر الشریعه (متوفی 747 هجری) 463
- اعتدال دین اسلام از دیدگاه اندیشمندان اسلامی 463
- شاطبی (متوفی 790ق) 464
- بیضاوی (متوفی 791 هجری) 465
- شوکانی (ت 1250ق) 465
ص:135
1- . ابن تیمیه، الاستقامه، ج1، ص24 - 26.
2- . همان، ص164-165.
شیخ عبدالعزیز بن عبدالله بن باز می گوید: «الاصل عدم تکفیر المسلم الذی استقبل قبلتنا و شهد شهادتنا و وحّدالله و اتبع الرسول، فالاصل عدم التکفیر....»؛(1) اصل عدم تکفیر مسلمانی است که رو به قبله ایستاده و همانند ما گواهی می دهد و توحید خدا را اقرار و از رسول پیروی کرد، پس اصل، عدم تکفیر است....
لزوم احتیاط در تکفیر
شارع مقدس شدیداً مسلمانان را به احتیاط در تکفیر مسلمانان دعوت کرده، و بدین سبب به طور عام از جرأت در فتوا دادن در هر بابی بر حذر داشته است. رسول خدا می فرماید:
أَجْرَأُکُمْ عَلَی الْفُتْیاَ أَجَرْأُکُمْ عَلَی النَّارِ؛(2)
هرکس که جرأت بیشتری بر فتوا داشته باشد، جرأتش بر آتش دوزخ بیشتر است.
پیامبر اسلام درباره کسانی کسانی که بدون اهلیت، جرأت بر فتوا داشته و فتوای شان در باب طهارت، موجب مرگ کسی شده، فرمود:
قَتَلُوهُ قَتَلَهُمُ اللهُ، أَوَ لَمْ یَکُنْ شِفَاءُ الْعِیِّ السُّؤَالَ؛(3)
او را به قتل رساندند خداوند آنان را بکشد، آیا شفای جهل و نادانی سؤال نیست؟
بخاری به سندش از ابوذر نقل کرده که گفت: از رسول خدا}ص{شنیدم که می فرمود:
لاَیَرْمِی رَجُلٌ رَجُلاً بِالْکُفْرِ وَ لاَیَرْمِیهِ بِالْفُسُوقِ إِلاَّ ارْتَدَتْ عَلَیْهِ، إِنْ لَمْ یَکُنْ صَاحِبُهُ کَذلِکَ؛(4)