- مقدمه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (دام ظله) 1
- مفهوم لغوی اسلام 23
- اسلام 23
- مفهوم اصطلاحی اسلام 24
- ترتب آثار و احکام اسلام بر اقرار لفظی 26
- الف) از روایات اهل سنت 27
- ب) روایات شیعه 28
- مفهوم لغوی ایمان 31
- جهت اول 35
- جهت دوم 35
- جهت سوم 36
- تأثیر تصدیق در حقیقت ایمان 37
- مفهوم تصدیق 37
- دلیل اول 38
- نقد ادله عدم دخالت تصدیق در ایمان 38
- نقد 39
- دلیل دوم 39
- تأثیر عمل در مفهوم ایمان 40
- نقد 40
- نظریه رکن بودن عمل در ایمان 41
- دلیل اول 42
- دلیل دوم 43
- نقد 43
- دلیل چهارم 44
- دلیل سوم 44
- نقد 44
- نقد 44
- نقد 45
- دلیل ششم 45
- دلیل پنجم 45
- نقد 45
- نقد 46
- دلیل هفتم 46
- دلیل هشتم 46
- نقد 46
- نقد 47
- دلیل نهم 47
- نقد 47
- دلیل دهم 48
- نقد 48
- دلیل یازدهم 49
- نقد 49
- دلیل دوازدهم 49
- نقد 49
- رکن نبودن عمل در ایمان 50
- دلیل دوم 52
- دلیل سوم 52
- دلیل اول 52
- دلیل چهارم 52
- لزوم التزام به مقتضای ایمان 53
- دلیل چهارم 53
- زیاده و نقصان در ایمان 55
- توجیه اول 56
- قول به تشکیکی نبودن ایمان 56
- نقد 57
- توجیه دوم 57
- نقد 57
- توجیه چهارم 58
- توجیه سوم 58
- نقد 58
- نقد 58
- لفظی بودن نزاع 59
- نقد 59
- قول تشکیکیبودن ایمان 61
- تأثیر اقرار به شهادتین در ترتب آثار اسلام و ایمان 65
- تشکیک در عمل ناشی از تصدیق 65
- نقد 65
- ب) روایات 67
- الف) آیات 67
- اجتماع نفی ایمان با اسلام 67
- ج) عبارات علما 68
- ارکان اسلام و ایمان 70
- تصدیق به توحید 70
- تصدیق به نبوت پیامبر اسلام$ 71
- اقرار به معاد 72
- مفهوم کفر 77
- کفر 77
- مفهوم اصطلاحی کفر 81
- تعریف به عدم ایمان 81
- تعریف به تکذیب 82
- تعریف به انکار صدق نبی 83
- تعریف به شک 83
- تعریف به جهل 83
- تقابل کفر با ایمان 84
- روایات 85
- الف) تقسیم کفر به اعتبار حکم آن 85
- استعمال کفر در مقابل ایمان در قرآن 85
- اقسام کفر 85
- صحابه و تابعین 86
- لغویین 86
- دیدگاه علما 87
- میزان در کفر اکبر 91
- میزان در کفر اصغر 92
- راه های تشخیص کفر اکبر از کفر اصغر 92
- تصریح بر نوع آن: 92
- دلالت خود روایت: 93
- حکم کفر اصغر 94
- سبب اطلاق کفر بر عمل غیر مخرج از ملت اسلام 94
- ب) تقسیم کفر به لحاظ اطلاق و تعیین 96
- کفر مطلق 96
- کفر معین 97
- میزان در کفر به مبدأ و معاد 98
- مخالفت حکم نقلی 98
- نقد 100
- مخالفت حکم عقلی و ضروری 101
- شک در مبدأ و حکم ضروری 102
- مخالفت حکم عقل بدیهی و ضروری منجر به انکار عقلی بدیهی 102
- نقد 103
- قول به سببیت مستقل 103
- اختلاف در سببیت انکار ضروری برای کفر 103
- نقد 104
- دلیل دوم 104
- دلیل اول 104
- قول به عدم سببیت مستقل 105
- نقد 105
- قول به تفصیل 107
- تکفیر 109
- مفهوم تکفیر 109
- اصالت عدم تکفیر 111
- لزوم احتیاط در تکفیر 114
- علمای اسلام و دستور به احتیاط در تکفیر 115
- وجوب تفحص و عدم سرعت در تکفیر 119
- توسعه دایره اسلام 120
- تکفیر از دیدگاه قرآن و روایات 121
- کفایت ایمان اجمالی برای دخول در اسلام 121
- وجوب دعوت به سوی خدا نه به تکفیر 121
- تکفیر از دیدگاه روایات 123
- تکفیر از دیدگاه صحابه 129
- تکفیر از دیدگاه سلف 131
- ابن ابی لیلی 132
- ابن سیرین 132
- اوزاعی 133
- ابوحنیفه 133
- شافعی 134
- قاضی ابویوسف 134
- سفیان ثوری 134
- حافظ حمیدی 135
- احمد بن حنبل 136
- عبدالسلام بن قاسم 136
- داود بن علی 137
- اسماعیل بن یحیی مزنی، 137
- تکفیر از دیدگاه اندیشمندان اسلامی 138
- طحاوی 138
- عثمان بن سعید دارمی 138
- ابوالحسن اشعری 140
- عبیدالله بن محمد بن بطه عکبری 141
- قیروانی 141
- ابوسلیمان محمد بن محمد خطابی 142
- ابومحمد عبدالوهاب بن علی بن نصر بغدادی 143
- ابن حزم 143
- امام جوینی 143
- شیخ طوسی 145
- ابن عبدالبر 146
- ابواسحاق شیرازی 146
- ابوحامد غزالی 147
- ابوالمحاسن رویانی 147
- قاضی عیاض یحصبی اندلسی 152
- بغوی 152
- ابوالفتح محمد بن عبدالکریم شهرستانی 153
- ابن ابن عساکر دمشقی 154
- ابن ابن طفیل اندلسی (581ق) 154
- کاسانی 154
- ابن رشد اندلسی (متوفی 595 ق) 155
- محمد بن عمر فخر رازی (متوفی 606ق) 155
- ابن ابن قدامه حنبلی (متوفی 620ق) 156
- محیی الدین ابن عربی (متوفی 638ق) 156
- ابوالعباس قرطبی (متوفی 656ق) 157
- قرطبی (متوفی 671ق) 157
- محقق حلی; (متوفی 676ق) 158
- نووی (متوفی 676ق) 160
- ابن دقیق العید(متوفی 702ق) 163
- ذهبی (متوفی 748ق) 164
- خطیب شافعی (739ق) 164
- ابن قیم جوزیه (متوفی 751ق) 171
- شیخ ابومحمد طاهر بن احمد قزوینی(متوفی 756ق) 172
- قاضی ایجی(متوفی756ق) 173
- ابن تیمیه (متوفی 758ق) 175
- امام شاطبی(متوفی 790ق) 178
- ابن ابی العز حنفی(متوفی 793ق) 180
- زین الدین عراقی (متوفی 806ق) 181
- تفتازانی(متوفی 793ق) 181
- میر سید شریف جرجانی(متوفی 812ق) 182
- ابن الوزیر(متوفی 840ق) 184
- تقی الدین ابوبکر بن محمّد حسینی حصنی شافعی (م829ق) 184
- ابن حجر عسقلانی(متوفی 852ق) 186
- شیخ جلال الدین محلّی(متوفی 864ق) 189
- کمال الدین مقدسی (متوفی 906ق) 190
- شهید ثانی (متوفی 965ق) 191
- ابن نجیم مصری(متوفی 970ق) 192
- شعرانی حنفی(متوفی 973ق) 193
- ابن حجر هیتمی(متوفی 973ق) 195
- شربینی خطیب(متوفی 977ق) 196
- ملا علی قاری(متوفی 1014ق) 197
- بوسنوی(متوفی 1024) 199
- محمد عبدالرؤف مناوی (متوفی 1031ق) 200
- فاضل هندی (متوفی 1137 ه-) 200
- محمد بن احمد بن سالم سفارینی حنبلی(متوفی 1188ق) 201
- محمد بن سلیمان کردی(متوفی 1194ق) 201
- سلیمان بن عبدالوهاب(متوفی 1210ق) 202
- علوی بن احمد بن حسن حداد (متوفی 1232ق) 206
- ابن عابدین(متوفی 1252ق) 209
- صاحب جواهر (متوفی 1266ق) 210
- شیخ محمّد بن عبدالله نجدی 211
- عثمان بن عبدالعزیز بن منصور ناصری (متوفی 1282ق) 211
- عبدالغنی غنیمی میدانی حنفی (متوفی 1298ق) 213
- احمد زینی دحلان (متوفی 1304ق) 214
- نبهانی 216
- رشید رضا(متوفی 1354ق) 217
- دکتر محمد عبدالله دراز(متوفی 1377ق) 217
- سید اسماعیل بن مهدی بن حمید غربانی حسنی (متوفی 1400ق) 218
- اجماع متکلمان و فقها 220
- راه های علاج تکفیر افراطی 221
- عدم حکم به لوازم اعتقادات 225
- قرآن و حکم به ظاهر افراد 226
- حکم به ظاهر افراد 226
- روایات اهل بیت( و حکم به ظاهر افراد 226
- روایات اهل سنت و حکم به ظاهر افراد 227
- علمای اهل سنت و حکم به ظاهر 231
- ابومسلم اصفهانی (متوفی322ق) 231
- ابن حزم (متوفی 456ق) 233
- ابوعلی طبرسی (متوفی 548ق) 234
- بغوی(متوفی 510 ق) 234
- نووی (متوفی 676ق) 235
- ابن الصلاح (متوفی 643ق) 235
- ذهبی(متوفی 748ق) 236
- ابن تیمیه (متوفی 758ق) 237
- امام شاطبی (متوفی 790ق) 237
- ابن حجر عسقلانی (متوفی 852ق) 238
- فیضی ناکوری(متوفی 1004ق) 238
- جلال الدین سیوطی(متوفی 911ق) 238
- ابن عجیبه حسنی(متوفی 1224ق) 239
- محمد جمال الدین قاسمی(متوفی 1332ق) 242
- قنوجی بخاری(متوفی 1307 ه-) 242
- رشید رضا (متوفی 1354ق) 243
- مصطفی خیری منصوری (متوفی 1390ق) 243
- دکتر یوسف قرضاوی 244
- دوری از خطّ غلو 244
- پرهیز از کید دشمنان اسلامی 247
- پرهیز از کلمات حساسیت زا و نفرت انگیز به یکدیگر 248
- رعایت اخلاق اسلامی درباره یکدیگر 249
- پرهیز از ناسزا گفتن به مقدسات طرف مقابل 249
- ملاقات و گفت و گو 250
- یکی شدن اصطلاحات 251
- بازنگری تدوین تاریخ اسلامی 252
- پرداختن به مسائل مهم 253
- همکاری در مسائل اتفاقی 255
- لحاظ مراتب اعمال 258
- ملاحظه ظرفیت های مردم 259
- رعایت تساهل و تسامح 260
- تعصب در رأی 263
- عوامل تندروی در تکفیر 263
- محور قرار دادن اشخاص 264
- تقلید کورکورانه 264
- سوء ظن به دیگران 265
- سوابق افکار 265
- فهم ظاهری از دین 266
- پیروی از متشابهات 267
- عدم شناخت حقایق تاریخی 268
- عدم آگاهی از مبانی دیگران 268
- جهل 269
- عجب و خودبزرگ بینی 271
- اکتفا به دانش اندک و برداشت های شخصی 271
- خطرات و پی آمد های ناگوار تکفیر و افراط گری 272
- تضعیف اتحاد مسلمانان 272
- کشتن افراد به اسم دین 273
- طعن در امت اسلامی 274
- مخالفت تکفیر با روح تسامح و جهانی بودن دین 276
- تحجر فکری 277
- قول به عدم جواز 281
- الف) تقلید 281
- قول به جواز 282
- ب) تأویل 283
- ج) اجتهاد 287
- انتقال اختلاف اجتهادی به اصول عقاید 288
- اختلافات اجتهادی، دست آویز اختلافات میهنی 288
- عذر بودن اجتهاد 291
- تکفیر افراطی 295
- آثار ضعف بصیرت در دین 295
- ظاهرگرایی در فهم دین 296
- اشتغال به موضوعات جانبی 296
- مشتبه شدن مفاهیم 297
- پیروی از متشابهات و ترک محکمات 297
- عدم جواز تکفیر به لازمۀ مذهب 298
- پاسخ 302
- نقد شبهۀ لزوم تکفیر کافر 302
- روایات 305
- دیدگاه بزرگان شیعه 307
- ضروری دین بودن امامت 308
- اعتقاد به اصل دین بودن امامت 308
- ناصبی بودن مخالف 311
- موارد اتفاق بر تکفیر 313
- منکر الوهیت خدا و توحید و رسول 315
- منکر ضروری دین 316
- غالی 317
- الف) فتاوای علمای شیعه 318
- دشنام دهندۀ پیامبر$ 318
- ب) روایات اهل بیت: 320
- ج) روایات اهل سنت 321
- تکفیر معتقدان به خلق قرآن 323
- موارد اختلافی در تکفیر مسلمانان 323
- نقد 324
- بررسی موضوع 324
- تکفیر معتقدان به تحریف قرآن 325
- اصول خوارج در تکفیر مرتکب گناه کبیره 326
- تکفیر مرتکب گناه کبیره 326
- نقد 327
- نقد 329
- عدم امکان اجتماع بین ایمان و نفاق 329
- دلیل اول 330
- ادله خوارج در تکفیر مرتکب کبیره 330
- دلیل دوم 331
- نقد 331
- نقد 332
- دلیل سوم 332
- نقد 333
- دلیل چهارم 333
- نقد 334
- دلیل ششم 334
- دلیل پنجم 334
- نقد 335
- الف) آیات 335
- ادله اسلام مرتکب گناه کبیره 335
- ب) روایات 336
- اصل دوم: اجتماع حسنه و سیئه در یک فرد 339
- اصول عدم تکفیر مرتکب گناه کبیره 339
- اصل اول: تفاضل ایمان 339
- اصل سوم: نفی ایمان از برخی افراد مسلم 340
- دیدگاه اهل سنت در باره مرتکب گناه کبیره 341
- ب) جزء مقوم افرادی 343
- الف) جزء مقوم مجموعی 343
- ج) جزئیت التزام 343
- نقد 344
- د) عدم جزئیت و شرط کمال 344
- تکفیر مخالف اجماع 344
- بررسی موضوع 347
- نقد 348
- بررسی روایات شیعه 349
- توجیه روایات 350
- بررسی موضوع 351
- نقد 353
- تکفیر فلاسفه 353
- تناقض بین مبنا و بین آرا و فتاوای ابن تیمیه 354
- نقد 354
- تکفیر کسانی که معتقد به ارتداد صحابه بعد از رسول خدایند 357
- نقد 358
- عدم جواز تکفیر دشنام دهنده صحابه 358
- الف. انواعی از آیات درباره صحابه 358
- ب. وجود روایات مختلف درباره صحابه 363
- د. عدم جواز تکفیر تأویل کننده 370
- ج. عدم جواز تکفیر مجتهد 370
- ه- . ذنب مغفور بودن سبّ صحابی نزد ابن تیمیه 370
- ز. سیره سلف در عدم تکفیر دشنام دهنده صحابی 371
- و. اعتقاد صحابه به عدم کفر دشنام دهنده به خود 371
- ح. مخالفت تکفیر با سیره پیامبر$ 371
- ط. اجماع بر عدم کفر دشنام دهنده صحابه 372
- ی. تکفیر نشدن دشنام دهنده برخی از صحابه، از سوی اهل سنت 372
- ک. توثیق لعن کننده صحابی از سوی اهل سنت 376
- عدم کفر لعن کننده صحابه، از نظر ابن تیمیه 379
- دیدگاه ابن تیمیه درباره سبّ صحابه 379
- از تناقضات عملی ابن تیمیه 380
- عدم جواز قتل سابّ صحابی 381
- عدم کفر انکار خلافت ابوبکر و عمر 383
- اعتراف علمای اهل سنت به عدم کفر 385
- ب) عثمان بن عفان 386
- ج) امیرمؤمنان7 386
- الف) ابوبکر بن ابی قحافه 386
- دشنام داده شدن حضرت علی7 از سوی معاویه 387
- سیرۀ پیامبر$ بر عدم تکفیر 389
- تکفیر استمدادکننده از ارواح اولیا بعد از مرگ (در برزخ) 390
- استغاثه به ارواح اولیا از دیدگاه اهل سنت 390
- الف) روایات 390
- ب) صحابه و استغاثه به روح پیامبر$ 392
- ج) مسلمانان و استغاثه به ارواح اولیا 397
- د) دیدگاه علمای اهل سنت درباره استغاثه به ارواح اولیا 400
- الف) مفهوم ارهاب و ترور 415
- مفهوم شناسی 415
- ب) مفهوم اغتیال 419
- ج) فتک 420
- الف) آیات قرآن 421
- ب) روایات اهل سنت 422
- ج) روایات اهل بیت: 435
- حسن بصری متوفی (110ق) 441
- امام ابوبکر آجری(متوفی (360ق) 441
- شهاب الدین خفاجی (متوفی 1069ق) 442
- بیضاوی(متوفی 691ق) 445
- ابن رجب حنبلی(متوفی 795ق) 446
- ابن تمجید 447
- خطیب شربینی(متوفی 977ق) 448
- ابن منده (متوفی 395ق) 449
- قونوی (متوفی 1195ق) 450
- ابوبکر حدّاد 450
- قرطبی 451
- کمال الدین بن الهمام حنفی 451
- ابن حجر عسقلانی 452
- اعتدال از دیدگاه قرآن کریم 453
- اعتدال 453
- اعتدال از دیدگاه احادیث 454
- اعتدال اسلام، از منظر تاریخ 457
- اعتدال اسلام، از دیدگاه مستشرقان 462
- صدر الشریعه (متوفی 747 هجری) 463
- اعتدال دین اسلام از دیدگاه اندیشمندان اسلامی 463
- شاطبی (متوفی 790ق) 464
- شوکانی (ت 1250ق) 465
- بیضاوی (متوفی 791 هجری) 465
ص:205
1- . جرجانی، شرح المواقف، ج7، ص339-341.
حضرت و عصر صحابه و تابعین هرگز از هیچ یک از آن ها گفت وگویی نبود... .
تقی الدین ابوبکر بن محمّد حسینی حصنی شافعی (م829ق)
او درباره ابن تیمیه می گوید:
انّ ابن تیمیه الذی کان یوصف بانّه بحر من العلم، لایستغرب فیه ما قاله بعض الأئمه عنه من انّه زندیق مطلق. وسبب قوله ذلک انّه تتبع کلامه فلم یقف له علی اعتقاد حتّی انّه فی مواضع عدیده یکفر فرقه و یضلّلها، وفی آخر یعتقد ما قالته أو بعضه، مع انّ کتبه مشحونه بالتشبیه والتجسیم، والإشاره إلی الازدراء بالنبی9 والشیخین وتکفیر عبدالله بن عباس و انّه من الملحدین، وجعل عبدالله بن عمر من المجرمین وانّه ضالّ مبتدع... .(1)
ابن تیمیه، کسی است که به دریایی از علم توصیف می شد، و غریب به نظر نمی رسد آن که برخی از امامان او را به زندیق مطلق یاد کرده اند. دلیل این سخن درباره ابن تیمیه این است که کلامش پیگیری شده و به این نتیجه رسیده اند که او در مواضع بسیاری فرقه ای را تکفیر کرده و به گمراهی نسبت داده است، و به برخی دیگر نسبت های ناروای دیگری داده است، در حالی که کتاب های او پر از اعتقاد به تشبیه و تجسیم و اهانت و تنقیص به پیامبر و ابوبکر و عمر و تکفیر عبدالله بن عباس است و این که او از کافران است و عبدالله بن عمر را از مجرمان و گمراهان و بدعت گزاران معرفی کرده است...
ابن الوزیر(متوفی 840ق)
(2) }متوفی 840ق{
او در کتاب ایثار الحق علی الخلق بعد از ذکر تعدادی از حدیث، که از تکفیر و هجران نهی کرده می نویسد:
و فی ضوء ذلک ما یشهد لصحه التغلیظ فی تکفیر المؤمن و اخراجه من الاسلام مع شهادته بالتوحید و النبوات، و خاصه مع قیامه بأرکان الاسلام و تجنّبه للکبائر و