- مقدمه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (دام ظله) 1
- مفهوم لغوی اسلام 23
- اسلام 23
- مفهوم اصطلاحی اسلام 24
- ترتب آثار و احکام اسلام بر اقرار لفظی 26
- الف) از روایات اهل سنت 27
- ب) روایات شیعه 28
- مفهوم لغوی ایمان 31
- جهت دوم 35
- جهت اول 35
- جهت سوم 36
- تأثیر تصدیق در حقیقت ایمان 37
- مفهوم تصدیق 37
- دلیل اول 38
- نقد ادله عدم دخالت تصدیق در ایمان 38
- نقد 39
- دلیل دوم 39
- تأثیر عمل در مفهوم ایمان 40
- نقد 40
- نظریه رکن بودن عمل در ایمان 41
- دلیل اول 42
- نقد 43
- دلیل دوم 43
- نقد 44
- دلیل چهارم 44
- دلیل سوم 44
- نقد 44
- دلیل پنجم 45
- نقد 45
- دلیل ششم 45
- نقد 45
- دلیل هفتم 46
- نقد 46
- دلیل هشتم 46
- نقد 46
- نقد 47
- دلیل نهم 47
- نقد 47
- دلیل دهم 48
- نقد 48
- دلیل یازدهم 49
- نقد 49
- دلیل دوازدهم 49
- نقد 49
- رکن نبودن عمل در ایمان 50
- دلیل چهارم 52
- دلیل دوم 52
- دلیل سوم 52
- دلیل اول 52
- لزوم التزام به مقتضای ایمان 53
- دلیل چهارم 53
- زیاده و نقصان در ایمان 55
- قول به تشکیکی نبودن ایمان 56
- توجیه اول 56
- توجیه دوم 57
- نقد 57
- نقد 57
- توجیه سوم 58
- نقد 58
- توجیه چهارم 58
- نقد 58
- نقد 59
- لفظی بودن نزاع 59
- قول تشکیکیبودن ایمان 61
- تشکیک در عمل ناشی از تصدیق 65
- تأثیر اقرار به شهادتین در ترتب آثار اسلام و ایمان 65
- نقد 65
- اجتماع نفی ایمان با اسلام 67
- الف) آیات 67
- ب) روایات 67
- ج) عبارات علما 68
- ارکان اسلام و ایمان 70
- تصدیق به توحید 70
- تصدیق به نبوت پیامبر اسلام$ 71
- اقرار به معاد 72
- مفهوم کفر 77
- کفر 77
- تعریف به عدم ایمان 81
- مفهوم اصطلاحی کفر 81
- تعریف به تکذیب 82
- تعریف به شک 83
- تعریف به جهل 83
- تعریف به انکار صدق نبی 83
- تقابل کفر با ایمان 84
- استعمال کفر در مقابل ایمان در قرآن 85
- الف) تقسیم کفر به اعتبار حکم آن 85
- روایات 85
- اقسام کفر 85
- لغویین 86
- صحابه و تابعین 86
- دیدگاه علما 87
- میزان در کفر اکبر 91
- میزان در کفر اصغر 92
- راه های تشخیص کفر اکبر از کفر اصغر 92
- تصریح بر نوع آن: 92
- دلالت خود روایت: 93
- سبب اطلاق کفر بر عمل غیر مخرج از ملت اسلام 94
- حکم کفر اصغر 94
- ب) تقسیم کفر به لحاظ اطلاق و تعیین 96
- کفر مطلق 96
- کفر معین 97
- میزان در کفر به مبدأ و معاد 98
- مخالفت حکم نقلی 98
- نقد 100
- مخالفت حکم عقلی و ضروری 101
- شک در مبدأ و حکم ضروری 102
- مخالفت حکم عقل بدیهی و ضروری منجر به انکار عقلی بدیهی 102
- نقد 103
- قول به سببیت مستقل 103
- اختلاف در سببیت انکار ضروری برای کفر 103
- دلیل دوم 104
- نقد 104
- دلیل اول 104
- قول به عدم سببیت مستقل 105
- نقد 105
- قول به تفصیل 107
- تکفیر 109
- مفهوم تکفیر 109
- اصالت عدم تکفیر 111
- لزوم احتیاط در تکفیر 114
- علمای اسلام و دستور به احتیاط در تکفیر 115
- وجوب تفحص و عدم سرعت در تکفیر 119
- توسعه دایره اسلام 120
- وجوب دعوت به سوی خدا نه به تکفیر 121
- تکفیر از دیدگاه قرآن و روایات 121
- کفایت ایمان اجمالی برای دخول در اسلام 121
- تکفیر از دیدگاه روایات 123
- تکفیر از دیدگاه صحابه 129
- تکفیر از دیدگاه سلف 131
- ابن ابی لیلی 132
- ابن سیرین 132
- اوزاعی 133
- ابوحنیفه 133
- شافعی 134
- سفیان ثوری 134
- قاضی ابویوسف 134
- حافظ حمیدی 135
- احمد بن حنبل 136
- عبدالسلام بن قاسم 136
- داود بن علی 137
- اسماعیل بن یحیی مزنی، 137
- تکفیر از دیدگاه اندیشمندان اسلامی 138
- عثمان بن سعید دارمی 138
- طحاوی 138
- ابوالحسن اشعری 140
- قیروانی 141
- عبیدالله بن محمد بن بطه عکبری 141
- ابوسلیمان محمد بن محمد خطابی 142
- ابومحمد عبدالوهاب بن علی بن نصر بغدادی 143
- ابن حزم 143
- امام جوینی 143
- شیخ طوسی 145
- ابن عبدالبر 146
- ابواسحاق شیرازی 146
- ابوحامد غزالی 147
- ابوالمحاسن رویانی 147
- بغوی 152
- قاضی عیاض یحصبی اندلسی 152
- ابوالفتح محمد بن عبدالکریم شهرستانی 153
- کاسانی 154
- ابن ابن طفیل اندلسی (581ق) 154
- ابن ابن عساکر دمشقی 154
- ابن رشد اندلسی (متوفی 595 ق) 155
- محمد بن عمر فخر رازی (متوفی 606ق) 155
- ابن ابن قدامه حنبلی (متوفی 620ق) 156
- محیی الدین ابن عربی (متوفی 638ق) 156
- ابوالعباس قرطبی (متوفی 656ق) 157
- قرطبی (متوفی 671ق) 157
- محقق حلی; (متوفی 676ق) 158
- نووی (متوفی 676ق) 160
- ابن دقیق العید(متوفی 702ق) 163
- خطیب شافعی (739ق) 164
- ذهبی (متوفی 748ق) 164
- ابن قیم جوزیه (متوفی 751ق) 171
- شیخ ابومحمد طاهر بن احمد قزوینی(متوفی 756ق) 172
- قاضی ایجی(متوفی756ق) 173
- ابن تیمیه (متوفی 758ق) 175
- امام شاطبی(متوفی 790ق) 178
- ابن ابی العز حنفی(متوفی 793ق) 180
- زین الدین عراقی (متوفی 806ق) 181
- تفتازانی(متوفی 793ق) 181
- میر سید شریف جرجانی(متوفی 812ق) 182
- ابن الوزیر(متوفی 840ق) 184
- تقی الدین ابوبکر بن محمّد حسینی حصنی شافعی (م829ق) 184
- ابن حجر عسقلانی(متوفی 852ق) 186
- شیخ جلال الدین محلّی(متوفی 864ق) 189
- کمال الدین مقدسی (متوفی 906ق) 190
- شهید ثانی (متوفی 965ق) 191
- ابن نجیم مصری(متوفی 970ق) 192
- شعرانی حنفی(متوفی 973ق) 193
- ابن حجر هیتمی(متوفی 973ق) 195
- شربینی خطیب(متوفی 977ق) 196
- ملا علی قاری(متوفی 1014ق) 197
- بوسنوی(متوفی 1024) 199
- فاضل هندی (متوفی 1137 ه-) 200
- محمد عبدالرؤف مناوی (متوفی 1031ق) 200
- محمد بن سلیمان کردی(متوفی 1194ق) 201
- محمد بن احمد بن سالم سفارینی حنبلی(متوفی 1188ق) 201
- سلیمان بن عبدالوهاب(متوفی 1210ق) 202
- علوی بن احمد بن حسن حداد (متوفی 1232ق) 206
- ابن عابدین(متوفی 1252ق) 209
- صاحب جواهر (متوفی 1266ق) 210
- عثمان بن عبدالعزیز بن منصور ناصری (متوفی 1282ق) 211
- شیخ محمّد بن عبدالله نجدی 211
- عبدالغنی غنیمی میدانی حنفی (متوفی 1298ق) 213
- احمد زینی دحلان (متوفی 1304ق) 214
- نبهانی 216
- دکتر محمد عبدالله دراز(متوفی 1377ق) 217
- رشید رضا(متوفی 1354ق) 217
- سید اسماعیل بن مهدی بن حمید غربانی حسنی (متوفی 1400ق) 218
- اجماع متکلمان و فقها 220
- راه های علاج تکفیر افراطی 221
- عدم حکم به لوازم اعتقادات 225
- قرآن و حکم به ظاهر افراد 226
- حکم به ظاهر افراد 226
- روایات اهل بیت( و حکم به ظاهر افراد 226
- روایات اهل سنت و حکم به ظاهر افراد 227
- علمای اهل سنت و حکم به ظاهر 231
- ابومسلم اصفهانی (متوفی322ق) 231
- ابن حزم (متوفی 456ق) 233
- ابوعلی طبرسی (متوفی 548ق) 234
- بغوی(متوفی 510 ق) 234
- نووی (متوفی 676ق) 235
- ابن الصلاح (متوفی 643ق) 235
- ذهبی(متوفی 748ق) 236
- امام شاطبی (متوفی 790ق) 237
- ابن تیمیه (متوفی 758ق) 237
- جلال الدین سیوطی(متوفی 911ق) 238
- فیضی ناکوری(متوفی 1004ق) 238
- ابن حجر عسقلانی (متوفی 852ق) 238
- ابن عجیبه حسنی(متوفی 1224ق) 239
- محمد جمال الدین قاسمی(متوفی 1332ق) 242
- قنوجی بخاری(متوفی 1307 ه-) 242
- رشید رضا (متوفی 1354ق) 243
- مصطفی خیری منصوری (متوفی 1390ق) 243
- دکتر یوسف قرضاوی 244
- دوری از خطّ غلو 244
- پرهیز از کید دشمنان اسلامی 247
- پرهیز از کلمات حساسیت زا و نفرت انگیز به یکدیگر 248
- پرهیز از ناسزا گفتن به مقدسات طرف مقابل 249
- رعایت اخلاق اسلامی درباره یکدیگر 249
- ملاقات و گفت و گو 250
- یکی شدن اصطلاحات 251
- بازنگری تدوین تاریخ اسلامی 252
- پرداختن به مسائل مهم 253
- همکاری در مسائل اتفاقی 255
- لحاظ مراتب اعمال 258
- ملاحظه ظرفیت های مردم 259
- رعایت تساهل و تسامح 260
- تعصب در رأی 263
- عوامل تندروی در تکفیر 263
- محور قرار دادن اشخاص 264
- تقلید کورکورانه 264
- سوء ظن به دیگران 265
- سوابق افکار 265
- فهم ظاهری از دین 266
- پیروی از متشابهات 267
- عدم شناخت حقایق تاریخی 268
- عدم آگاهی از مبانی دیگران 268
- جهل 269
- اکتفا به دانش اندک و برداشت های شخصی 271
- عجب و خودبزرگ بینی 271
- خطرات و پی آمد های ناگوار تکفیر و افراط گری 272
- تضعیف اتحاد مسلمانان 272
- کشتن افراد به اسم دین 273
- طعن در امت اسلامی 274
- مخالفت تکفیر با روح تسامح و جهانی بودن دین 276
- تحجر فکری 277
- قول به عدم جواز 281
- الف) تقلید 281
- قول به جواز 282
- ب) تأویل 283
- ج) اجتهاد 287
- اختلافات اجتهادی، دست آویز اختلافات میهنی 288
- انتقال اختلاف اجتهادی به اصول عقاید 288
- عذر بودن اجتهاد 291
- تکفیر افراطی 295
- آثار ضعف بصیرت در دین 295
- اشتغال به موضوعات جانبی 296
- ظاهرگرایی در فهم دین 296
- مشتبه شدن مفاهیم 297
- پیروی از متشابهات و ترک محکمات 297
- عدم جواز تکفیر به لازمۀ مذهب 298
- پاسخ 302
- نقد شبهۀ لزوم تکفیر کافر 302
- روایات 305
- دیدگاه بزرگان شیعه 307
- ضروری دین بودن امامت 308
- اعتقاد به اصل دین بودن امامت 308
- ناصبی بودن مخالف 311
- موارد اتفاق بر تکفیر 313
- منکر الوهیت خدا و توحید و رسول 315
- منکر ضروری دین 316
- غالی 317
- الف) فتاوای علمای شیعه 318
- دشنام دهندۀ پیامبر$ 318
- ب) روایات اهل بیت: 320
- ج) روایات اهل سنت 321
- تکفیر معتقدان به خلق قرآن 323
- موارد اختلافی در تکفیر مسلمانان 323
- بررسی موضوع 324
- نقد 324
- تکفیر معتقدان به تحریف قرآن 325
- تکفیر مرتکب گناه کبیره 326
- اصول خوارج در تکفیر مرتکب گناه کبیره 326
- نقد 327
- نقد 329
- عدم امکان اجتماع بین ایمان و نفاق 329
- دلیل اول 330
- ادله خوارج در تکفیر مرتکب کبیره 330
- نقد 331
- دلیل دوم 331
- نقد 332
- دلیل سوم 332
- دلیل چهارم 333
- نقد 333
- نقد 334
- دلیل ششم 334
- دلیل پنجم 334
- نقد 335
- الف) آیات 335
- ادله اسلام مرتکب گناه کبیره 335
- ب) روایات 336
- اصل دوم: اجتماع حسنه و سیئه در یک فرد 339
- اصل اول: تفاضل ایمان 339
- اصول عدم تکفیر مرتکب گناه کبیره 339
- اصل سوم: نفی ایمان از برخی افراد مسلم 340
- دیدگاه اهل سنت در باره مرتکب گناه کبیره 341
- ج) جزئیت التزام 343
- الف) جزء مقوم مجموعی 343
- ب) جزء مقوم افرادی 343
- تکفیر مخالف اجماع 344
- نقد 344
- د) عدم جزئیت و شرط کمال 344
- بررسی موضوع 347
- نقد 348
- بررسی روایات شیعه 349
- توجیه روایات 350
- بررسی موضوع 351
- نقد 353
- تکفیر فلاسفه 353
- تناقض بین مبنا و بین آرا و فتاوای ابن تیمیه 354
- نقد 354
- تکفیر کسانی که معتقد به ارتداد صحابه بعد از رسول خدایند 357
- الف. انواعی از آیات درباره صحابه 358
- نقد 358
- عدم جواز تکفیر دشنام دهنده صحابه 358
- ب. وجود روایات مختلف درباره صحابه 363
- د. عدم جواز تکفیر تأویل کننده 370
- ه- . ذنب مغفور بودن سبّ صحابی نزد ابن تیمیه 370
- ج. عدم جواز تکفیر مجتهد 370
- ز. سیره سلف در عدم تکفیر دشنام دهنده صحابی 371
- و. اعتقاد صحابه به عدم کفر دشنام دهنده به خود 371
- ح. مخالفت تکفیر با سیره پیامبر$ 371
- ط. اجماع بر عدم کفر دشنام دهنده صحابه 372
- ی. تکفیر نشدن دشنام دهنده برخی از صحابه، از سوی اهل سنت 372
- ک. توثیق لعن کننده صحابی از سوی اهل سنت 376
- عدم کفر لعن کننده صحابه، از نظر ابن تیمیه 379
- دیدگاه ابن تیمیه درباره سبّ صحابه 379
- از تناقضات عملی ابن تیمیه 380
- عدم جواز قتل سابّ صحابی 381
- عدم کفر انکار خلافت ابوبکر و عمر 383
- اعتراف علمای اهل سنت به عدم کفر 385
- ب) عثمان بن عفان 386
- ج) امیرمؤمنان7 386
- الف) ابوبکر بن ابی قحافه 386
- دشنام داده شدن حضرت علی7 از سوی معاویه 387
- سیرۀ پیامبر$ بر عدم تکفیر 389
- الف) روایات 390
- تکفیر استمدادکننده از ارواح اولیا بعد از مرگ (در برزخ) 390
- استغاثه به ارواح اولیا از دیدگاه اهل سنت 390
- ب) صحابه و استغاثه به روح پیامبر$ 392
- ج) مسلمانان و استغاثه به ارواح اولیا 397
- د) دیدگاه علمای اهل سنت درباره استغاثه به ارواح اولیا 400
- مفهوم شناسی 415
- الف) مفهوم ارهاب و ترور 415
- ب) مفهوم اغتیال 419
- ج) فتک 420
- الف) آیات قرآن 421
- ب) روایات اهل سنت 422
- ج) روایات اهل بیت: 435
- امام ابوبکر آجری(متوفی (360ق) 441
- حسن بصری متوفی (110ق) 441
- شهاب الدین خفاجی (متوفی 1069ق) 442
- بیضاوی(متوفی 691ق) 445
- ابن رجب حنبلی(متوفی 795ق) 446
- ابن تمجید 447
- خطیب شربینی(متوفی 977ق) 448
- ابن منده (متوفی 395ق) 449
- ابوبکر حدّاد 450
- قونوی (متوفی 1195ق) 450
- قرطبی 451
- کمال الدین بن الهمام حنفی 451
- ابن حجر عسقلانی 452
- اعتدال از دیدگاه قرآن کریم 453
- اعتدال 453
- اعتدال از دیدگاه احادیث 454
- اعتدال اسلام، از منظر تاریخ 457
- اعتدال اسلام، از دیدگاه مستشرقان 462
- اعتدال دین اسلام از دیدگاه اندیشمندان اسلامی 463
- صدر الشریعه (متوفی 747 هجری) 463
- شاطبی (متوفی 790ق) 464
- شوکانی (ت 1250ق) 465
- بیضاوی (متوفی 791 هجری) 465
ص:400
1- . همان، ص267.
2- . همان، ج7، ص126.
3- . همان، ج8، ص457.
4- . همان، ج9، ص170.
5- . همان، ص327.
6- . همان، ج10، ص468.
7- . همان، ج11، ص161.
بن یاسر، گفت: آیا تو عمار بن یاسر را کشتی؟ گفت: آری. دستت
را بده تا ببوسم. و گفت: آتش هرگز دست تو را تماس نخواهد کرد؛(1)
این در حالی است که پیامبر9 در حدیث صحیح السند فرمود: «انّ قاتل عمّار و سالبه فی النار؛(2) همانا قاتل عمار و کسی که لباس او را به سرقت می برد در آتش دوزخ است.
عدم کفر لعن کننده صحابه، از نظر ابن تیمیه
ابن تیمیه می گوید: «و اما من لعن و قبّح مطلقا فهذا محل الخلاف فیهم، لتردد الأمر بین لعن الغیظ و لعن الاعتقاد؛(3) که لعن و تقبیح به صورت مطلق کرده، پس آن محل اختلاف بین علماست، به دلیل تردد امر بین لعن شدید و لعن اعتقادی.»
دیدگاه ابن تیمیه درباره سبّ صحابه
ابن تیمیه می گوید:
و اما من سبّهم سبّا لایقدح فی عدالتهم و لا فی دینهم مثل وصف بعضهم بالبخل او الجبن او قله العلم او عدم الزهد فهذا الذی یستحق التأدیب و التعذیر و لا نحکم بکفره بمجرد ذلک؛(4)
کسانی که صحابه را به نوعی سبّ کرده اند که موجب قدح در عدالت و دین آنان نیست، مثل این که برخی افراد صحابه را به بخل یا ترس یا کمی علم یا بی زهدی توصیف می کنند، چنین
شخصی مستحق تأدیب یا تعذیر است، ولی به مجرد آن، حکم به کفر او نمی شود.
از مفهوم این عبارت استفاده می شود که سبّ صحابه در صورتی که موجب قدح در عدالت و دین آنان شود، کفر به حساب می آید.