- مقدمه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (دام ظله) 1
- مفهوم لغوی اسلام 23
- اسلام 23
- مفهوم اصطلاحی اسلام 24
- ترتب آثار و احکام اسلام بر اقرار لفظی 26
- الف) از روایات اهل سنت 27
- ب) روایات شیعه 28
- مفهوم لغوی ایمان 31
- جهت اول 35
- جهت دوم 35
- جهت سوم 36
- تأثیر تصدیق در حقیقت ایمان 37
- مفهوم تصدیق 37
- دلیل اول 38
- نقد ادله عدم دخالت تصدیق در ایمان 38
- نقد 39
- دلیل دوم 39
- تأثیر عمل در مفهوم ایمان 40
- نقد 40
- نظریه رکن بودن عمل در ایمان 41
- دلیل اول 42
- دلیل دوم 43
- نقد 43
- دلیل چهارم 44
- نقد 44
- نقد 44
- دلیل سوم 44
- دلیل پنجم 45
- نقد 45
- دلیل ششم 45
- نقد 45
- دلیل هفتم 46
- نقد 46
- دلیل هشتم 46
- نقد 46
- نقد 47
- نقد 47
- دلیل نهم 47
- دلیل دهم 48
- نقد 48
- دلیل یازدهم 49
- نقد 49
- دلیل دوازدهم 49
- نقد 49
- رکن نبودن عمل در ایمان 50
- دلیل چهارم 52
- دلیل دوم 52
- دلیل سوم 52
- دلیل اول 52
- لزوم التزام به مقتضای ایمان 53
- دلیل چهارم 53
- زیاده و نقصان در ایمان 55
- توجیه اول 56
- قول به تشکیکی نبودن ایمان 56
- نقد 57
- نقد 57
- توجیه دوم 57
- توجیه سوم 58
- نقد 58
- توجیه چهارم 58
- نقد 58
- لفظی بودن نزاع 59
- نقد 59
- قول تشکیکیبودن ایمان 61
- تأثیر اقرار به شهادتین در ترتب آثار اسلام و ایمان 65
- تشکیک در عمل ناشی از تصدیق 65
- نقد 65
- اجتماع نفی ایمان با اسلام 67
- ب) روایات 67
- الف) آیات 67
- ج) عبارات علما 68
- تصدیق به توحید 70
- ارکان اسلام و ایمان 70
- تصدیق به نبوت پیامبر اسلام$ 71
- اقرار به معاد 72
- مفهوم کفر 77
- کفر 77
- مفهوم اصطلاحی کفر 81
- تعریف به عدم ایمان 81
- تعریف به تکذیب 82
- تعریف به انکار صدق نبی 83
- تعریف به شک 83
- تعریف به جهل 83
- تقابل کفر با ایمان 84
- روایات 85
- الف) تقسیم کفر به اعتبار حکم آن 85
- استعمال کفر در مقابل ایمان در قرآن 85
- اقسام کفر 85
- صحابه و تابعین 86
- لغویین 86
- دیدگاه علما 87
- میزان در کفر اکبر 91
- میزان در کفر اصغر 92
- تصریح بر نوع آن: 92
- راه های تشخیص کفر اکبر از کفر اصغر 92
- دلالت خود روایت: 93
- حکم کفر اصغر 94
- سبب اطلاق کفر بر عمل غیر مخرج از ملت اسلام 94
- ب) تقسیم کفر به لحاظ اطلاق و تعیین 96
- کفر مطلق 96
- کفر معین 97
- میزان در کفر به مبدأ و معاد 98
- مخالفت حکم نقلی 98
- نقد 100
- مخالفت حکم عقلی و ضروری 101
- مخالفت حکم عقل بدیهی و ضروری منجر به انکار عقلی بدیهی 102
- شک در مبدأ و حکم ضروری 102
- اختلاف در سببیت انکار ضروری برای کفر 103
- قول به سببیت مستقل 103
- نقد 103
- دلیل اول 104
- دلیل دوم 104
- نقد 104
- نقد 105
- قول به عدم سببیت مستقل 105
- قول به تفصیل 107
- تکفیر 109
- مفهوم تکفیر 109
- اصالت عدم تکفیر 111
- لزوم احتیاط در تکفیر 114
- علمای اسلام و دستور به احتیاط در تکفیر 115
- وجوب تفحص و عدم سرعت در تکفیر 119
- توسعه دایره اسلام 120
- تکفیر از دیدگاه قرآن و روایات 121
- کفایت ایمان اجمالی برای دخول در اسلام 121
- وجوب دعوت به سوی خدا نه به تکفیر 121
- تکفیر از دیدگاه روایات 123
- تکفیر از دیدگاه صحابه 129
- تکفیر از دیدگاه سلف 131
- ابن سیرین 132
- ابن ابی لیلی 132
- اوزاعی 133
- ابوحنیفه 133
- شافعی 134
- قاضی ابویوسف 134
- سفیان ثوری 134
- حافظ حمیدی 135
- احمد بن حنبل 136
- عبدالسلام بن قاسم 136
- داود بن علی 137
- اسماعیل بن یحیی مزنی، 137
- عثمان بن سعید دارمی 138
- تکفیر از دیدگاه اندیشمندان اسلامی 138
- طحاوی 138
- ابوالحسن اشعری 140
- عبیدالله بن محمد بن بطه عکبری 141
- قیروانی 141
- ابوسلیمان محمد بن محمد خطابی 142
- ابومحمد عبدالوهاب بن علی بن نصر بغدادی 143
- امام جوینی 143
- ابن حزم 143
- شیخ طوسی 145
- ابن عبدالبر 146
- ابواسحاق شیرازی 146
- ابوحامد غزالی 147
- ابوالمحاسن رویانی 147
- قاضی عیاض یحصبی اندلسی 152
- بغوی 152
- ابوالفتح محمد بن عبدالکریم شهرستانی 153
- ابن ابن طفیل اندلسی (581ق) 154
- کاسانی 154
- ابن ابن عساکر دمشقی 154
- ابن رشد اندلسی (متوفی 595 ق) 155
- محمد بن عمر فخر رازی (متوفی 606ق) 155
- ابن ابن قدامه حنبلی (متوفی 620ق) 156
- محیی الدین ابن عربی (متوفی 638ق) 156
- ابوالعباس قرطبی (متوفی 656ق) 157
- قرطبی (متوفی 671ق) 157
- محقق حلی; (متوفی 676ق) 158
- نووی (متوفی 676ق) 160
- ابن دقیق العید(متوفی 702ق) 163
- خطیب شافعی (739ق) 164
- ذهبی (متوفی 748ق) 164
- ابن قیم جوزیه (متوفی 751ق) 171
- شیخ ابومحمد طاهر بن احمد قزوینی(متوفی 756ق) 172
- قاضی ایجی(متوفی756ق) 173
- ابن تیمیه (متوفی 758ق) 175
- امام شاطبی(متوفی 790ق) 178
- ابن ابی العز حنفی(متوفی 793ق) 180
- زین الدین عراقی (متوفی 806ق) 181
- تفتازانی(متوفی 793ق) 181
- میر سید شریف جرجانی(متوفی 812ق) 182
- ابن الوزیر(متوفی 840ق) 184
- تقی الدین ابوبکر بن محمّد حسینی حصنی شافعی (م829ق) 184
- ابن حجر عسقلانی(متوفی 852ق) 186
- شیخ جلال الدین محلّی(متوفی 864ق) 189
- کمال الدین مقدسی (متوفی 906ق) 190
- شهید ثانی (متوفی 965ق) 191
- ابن نجیم مصری(متوفی 970ق) 192
- شعرانی حنفی(متوفی 973ق) 193
- ابن حجر هیتمی(متوفی 973ق) 195
- شربینی خطیب(متوفی 977ق) 196
- ملا علی قاری(متوفی 1014ق) 197
- بوسنوی(متوفی 1024) 199
- محمد عبدالرؤف مناوی (متوفی 1031ق) 200
- فاضل هندی (متوفی 1137 ه-) 200
- محمد بن احمد بن سالم سفارینی حنبلی(متوفی 1188ق) 201
- محمد بن سلیمان کردی(متوفی 1194ق) 201
- سلیمان بن عبدالوهاب(متوفی 1210ق) 202
- علوی بن احمد بن حسن حداد (متوفی 1232ق) 206
- ابن عابدین(متوفی 1252ق) 209
- صاحب جواهر (متوفی 1266ق) 210
- عثمان بن عبدالعزیز بن منصور ناصری (متوفی 1282ق) 211
- شیخ محمّد بن عبدالله نجدی 211
- عبدالغنی غنیمی میدانی حنفی (متوفی 1298ق) 213
- احمد زینی دحلان (متوفی 1304ق) 214
- نبهانی 216
- رشید رضا(متوفی 1354ق) 217
- دکتر محمد عبدالله دراز(متوفی 1377ق) 217
- سید اسماعیل بن مهدی بن حمید غربانی حسنی (متوفی 1400ق) 218
- اجماع متکلمان و فقها 220
- راه های علاج تکفیر افراطی 221
- عدم حکم به لوازم اعتقادات 225
- حکم به ظاهر افراد 226
- روایات اهل بیت( و حکم به ظاهر افراد 226
- قرآن و حکم به ظاهر افراد 226
- روایات اهل سنت و حکم به ظاهر افراد 227
- علمای اهل سنت و حکم به ظاهر 231
- ابومسلم اصفهانی (متوفی322ق) 231
- ابن حزم (متوفی 456ق) 233
- ابوعلی طبرسی (متوفی 548ق) 234
- بغوی(متوفی 510 ق) 234
- نووی (متوفی 676ق) 235
- ابن الصلاح (متوفی 643ق) 235
- ذهبی(متوفی 748ق) 236
- امام شاطبی (متوفی 790ق) 237
- ابن تیمیه (متوفی 758ق) 237
- جلال الدین سیوطی(متوفی 911ق) 238
- فیضی ناکوری(متوفی 1004ق) 238
- ابن حجر عسقلانی (متوفی 852ق) 238
- ابن عجیبه حسنی(متوفی 1224ق) 239
- محمد جمال الدین قاسمی(متوفی 1332ق) 242
- قنوجی بخاری(متوفی 1307 ه-) 242
- مصطفی خیری منصوری (متوفی 1390ق) 243
- رشید رضا (متوفی 1354ق) 243
- دکتر یوسف قرضاوی 244
- دوری از خطّ غلو 244
- پرهیز از کید دشمنان اسلامی 247
- پرهیز از کلمات حساسیت زا و نفرت انگیز به یکدیگر 248
- پرهیز از ناسزا گفتن به مقدسات طرف مقابل 249
- رعایت اخلاق اسلامی درباره یکدیگر 249
- ملاقات و گفت و گو 250
- یکی شدن اصطلاحات 251
- بازنگری تدوین تاریخ اسلامی 252
- پرداختن به مسائل مهم 253
- همکاری در مسائل اتفاقی 255
- لحاظ مراتب اعمال 258
- ملاحظه ظرفیت های مردم 259
- رعایت تساهل و تسامح 260
- تعصب در رأی 263
- عوامل تندروی در تکفیر 263
- محور قرار دادن اشخاص 264
- تقلید کورکورانه 264
- سوء ظن به دیگران 265
- سوابق افکار 265
- فهم ظاهری از دین 266
- پیروی از متشابهات 267
- عدم شناخت حقایق تاریخی 268
- عدم آگاهی از مبانی دیگران 268
- جهل 269
- اکتفا به دانش اندک و برداشت های شخصی 271
- عجب و خودبزرگ بینی 271
- خطرات و پی آمد های ناگوار تکفیر و افراط گری 272
- تضعیف اتحاد مسلمانان 272
- کشتن افراد به اسم دین 273
- طعن در امت اسلامی 274
- مخالفت تکفیر با روح تسامح و جهانی بودن دین 276
- تحجر فکری 277
- قول به عدم جواز 281
- الف) تقلید 281
- قول به جواز 282
- ب) تأویل 283
- ج) اجتهاد 287
- اختلافات اجتهادی، دست آویز اختلافات میهنی 288
- انتقال اختلاف اجتهادی به اصول عقاید 288
- عذر بودن اجتهاد 291
- تکفیر افراطی 295
- آثار ضعف بصیرت در دین 295
- ظاهرگرایی در فهم دین 296
- اشتغال به موضوعات جانبی 296
- مشتبه شدن مفاهیم 297
- پیروی از متشابهات و ترک محکمات 297
- عدم جواز تکفیر به لازمۀ مذهب 298
- پاسخ 302
- نقد شبهۀ لزوم تکفیر کافر 302
- روایات 305
- دیدگاه بزرگان شیعه 307
- اعتقاد به اصل دین بودن امامت 308
- ضروری دین بودن امامت 308
- ناصبی بودن مخالف 311
- موارد اتفاق بر تکفیر 313
- منکر الوهیت خدا و توحید و رسول 315
- منکر ضروری دین 316
- غالی 317
- الف) فتاوای علمای شیعه 318
- دشنام دهندۀ پیامبر$ 318
- ب) روایات اهل بیت: 320
- ج) روایات اهل سنت 321
- تکفیر معتقدان به خلق قرآن 323
- موارد اختلافی در تکفیر مسلمانان 323
- نقد 324
- بررسی موضوع 324
- تکفیر معتقدان به تحریف قرآن 325
- تکفیر مرتکب گناه کبیره 326
- اصول خوارج در تکفیر مرتکب گناه کبیره 326
- نقد 327
- نقد 329
- عدم امکان اجتماع بین ایمان و نفاق 329
- دلیل اول 330
- ادله خوارج در تکفیر مرتکب کبیره 330
- دلیل دوم 331
- نقد 331
- نقد 332
- دلیل سوم 332
- نقد 333
- دلیل چهارم 333
- دلیل ششم 334
- دلیل پنجم 334
- نقد 334
- الف) آیات 335
- ادله اسلام مرتکب گناه کبیره 335
- نقد 335
- ب) روایات 336
- اصل دوم: اجتماع حسنه و سیئه در یک فرد 339
- اصول عدم تکفیر مرتکب گناه کبیره 339
- اصل اول: تفاضل ایمان 339
- اصل سوم: نفی ایمان از برخی افراد مسلم 340
- دیدگاه اهل سنت در باره مرتکب گناه کبیره 341
- ب) جزء مقوم افرادی 343
- ج) جزئیت التزام 343
- الف) جزء مقوم مجموعی 343
- د) عدم جزئیت و شرط کمال 344
- نقد 344
- تکفیر مخالف اجماع 344
- بررسی موضوع 347
- نقد 348
- بررسی روایات شیعه 349
- توجیه روایات 350
- بررسی موضوع 351
- تکفیر فلاسفه 353
- نقد 353
- تناقض بین مبنا و بین آرا و فتاوای ابن تیمیه 354
- نقد 354
- تکفیر کسانی که معتقد به ارتداد صحابه بعد از رسول خدایند 357
- نقد 358
- عدم جواز تکفیر دشنام دهنده صحابه 358
- الف. انواعی از آیات درباره صحابه 358
- ب. وجود روایات مختلف درباره صحابه 363
- د. عدم جواز تکفیر تأویل کننده 370
- ج. عدم جواز تکفیر مجتهد 370
- ه- . ذنب مغفور بودن سبّ صحابی نزد ابن تیمیه 370
- ز. سیره سلف در عدم تکفیر دشنام دهنده صحابی 371
- و. اعتقاد صحابه به عدم کفر دشنام دهنده به خود 371
- ح. مخالفت تکفیر با سیره پیامبر$ 371
- ط. اجماع بر عدم کفر دشنام دهنده صحابه 372
- ی. تکفیر نشدن دشنام دهنده برخی از صحابه، از سوی اهل سنت 372
- ک. توثیق لعن کننده صحابی از سوی اهل سنت 376
- دیدگاه ابن تیمیه درباره سبّ صحابه 379
- عدم کفر لعن کننده صحابه، از نظر ابن تیمیه 379
- از تناقضات عملی ابن تیمیه 380
- عدم جواز قتل سابّ صحابی 381
- عدم کفر انکار خلافت ابوبکر و عمر 383
- اعتراف علمای اهل سنت به عدم کفر 385
- الف) ابوبکر بن ابی قحافه 386
- ب) عثمان بن عفان 386
- ج) امیرمؤمنان7 386
- دشنام داده شدن حضرت علی7 از سوی معاویه 387
- سیرۀ پیامبر$ بر عدم تکفیر 389
- الف) روایات 390
- تکفیر استمدادکننده از ارواح اولیا بعد از مرگ (در برزخ) 390
- استغاثه به ارواح اولیا از دیدگاه اهل سنت 390
- ب) صحابه و استغاثه به روح پیامبر$ 392
- ج) مسلمانان و استغاثه به ارواح اولیا 397
- د) دیدگاه علمای اهل سنت درباره استغاثه به ارواح اولیا 400
- مفهوم شناسی 415
- الف) مفهوم ارهاب و ترور 415
- ب) مفهوم اغتیال 419
- ج) فتک 420
- الف) آیات قرآن 421
- ب) روایات اهل سنت 422
- ج) روایات اهل بیت: 435
- حسن بصری متوفی (110ق) 441
- امام ابوبکر آجری(متوفی (360ق) 441
- شهاب الدین خفاجی (متوفی 1069ق) 442
- بیضاوی(متوفی 691ق) 445
- ابن رجب حنبلی(متوفی 795ق) 446
- ابن تمجید 447
- خطیب شربینی(متوفی 977ق) 448
- ابن منده (متوفی 395ق) 449
- ابوبکر حدّاد 450
- قونوی (متوفی 1195ق) 450
- قرطبی 451
- کمال الدین بن الهمام حنفی 451
- ابن حجر عسقلانی 452
- اعتدال از دیدگاه قرآن کریم 453
- اعتدال 453
- اعتدال از دیدگاه احادیث 454
- اعتدال اسلام، از منظر تاریخ 457
- اعتدال اسلام، از دیدگاه مستشرقان 462
- صدر الشریعه (متوفی 747 هجری) 463
- اعتدال دین اسلام از دیدگاه اندیشمندان اسلامی 463
- شاطبی (متوفی 790ق) 464
- بیضاوی (متوفی 791 هجری) 465
- شوکانی (ت 1250ق) 465
ص: 408
1- . احمد بن حنبل، مسند احمد، ج1، ص9؛ سنن ابی داود، ج2، ص221.
عدم جواز تکفیر دشنام دهنده خلفا از سوی علمای اهل سنت
با مراجعه به عبارات علمای اهل سنت به دست می آید، بسیاری از آنان، تکفیر دشنام دهنده خلفا، حتی ابوبکر و عمر را جایز نمی دانستند.
ابن امیر الحاج در شرح منیه المصلّی می گوید: «انّ سابّ الشیخین ومنکر خلافتهما مما بناه علی شبهه لایکفّر؛(1) همانا دشنام دهنده ابوبکر و عمر و منکر خلافت آن دو در صورتی که مبتنی بر شبهه باشد، باعث تکفیر نمی شود.»
شیخ عبدالعزیز بن عبدالله بن باز می گوید: «و اذا سبّ الصدیق و عمر فهو محل خلاف، فمالک و جماعه یکفرونهم و المشهور عند الجمهور التفسیق و انّه کفر دون کفر؛(2) اگر کسی صدیق و عمر را دشنام دهد محل خلاف است، مالک و جماعتی او را تکفیر کرده اند، ولی مشهور نزد جمهور }اهل سنت{ فاسق بودن اوست و این که کفر اصغر دارد، نه اکبر.»
دشنام داده شدن حضرت علی7 از سوی معاویه
شکی نیست که معاویه نه تنها حضرت علی7 را دشنام می داد، بلکه دیگران را نیز به آن وادار کرده و این عمل زشت را سنت عمومی در مملکت
اسلامی کرده بود، در حالی که هیچ یک از علمای اهل سنت او را تکفیر نکرده اند.
مسلم به سندش از ابی وقّاص نقل کرده که گفت:
امر معاویه بن ابی سفیان سعدا فقال: ما منعک ان تسبّ اباتراب؟
فقال: امّا ما ذکرت ثلاثا قالهنّ له رسول الله فلن اسبّه لَأَن تکون لی واحده منهنّ احبّ إلیّ من حُمْر النعم؛ سمعت رسول الله یقول له خلفه فی بعض مغازیه فقال له علیّ: یا رسول الله! خلفتنی مع النساء و الصبیان. فقال له رسول الله: اما ترضی ان تکون منّی بمنزله هارون من موسی الاّ انّه لا نبوه بعدی.