تفاوت دیه زن و مرد از دیدگاه مذاهب اسلامی صفحه 198

ص:206

1- (1) جواهرالکلام، ج 43، ص 413.
2- (2) فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج 3، ص 225.
3- (3) جوهری، الصحاح، ج 5، ص 1769.

ب) محدوده عاقله

درباره اینکه چه افرادی عاقله انسان شمرده می شوند، مذاهب اسلامی اختلاف نظر دارند و هر کدام براساس مبانی فقهی خودشان، افرادی را به عنوان عاقله معرفی کرده اند. در مجموع، سه دیدگاه دراین باره وجود دارد؛

1. فقهای امامیه اتفاق نظر دارند که عاقله به ترتیب عصبه قاتل، آزادکننده بنده، ضامن جریره(1) و امام می باشد. همان طور که محقق حلی در کتاب «شرایع الاسلام» به آن اشاره کرده و می گوید:

عاقله انسان، به ترتیب چهار دسته اند: یکم. عصبه که خویشاوندان شخص می باشند، دوم. معتق یعنی آزادکننده او، سوم. ضامن جریره، چهارم. امام.(2)

2. مذاهب حنفی و مالکی معتقدند که عاقله به ترتیب اهل دیوان و عصبه می باشند. به نظر آنان، در مرحله اول، اهل دیوان،(3) عاقله انسان شمرده می شود و اگر اهل دیوان نبود، در مرحله بعد، عصبه نسبی بزهکار، عاقله او به شمار می آیند. آنان دلیل مدعای خود را عملکرد عمر درباره عاقله ذکر کرده اند؛ زیرا او اولین کسی است که اهل دیوان را عاقله شمرده است.(4)