احکام و حقوق کودکان در اسلام برگرفته از موسوعه احکام الاطفال و ادلتها جلد 1 صفحه 483

ص:496

در دین خدا اختلاف داشته باشند، دین خدا یکی بیش نیست. «فَأَمَرَهُم أَن یَنفِرُوا الی رَسُول اللهِصلی الله علیه و آله فَیتَعَلَّمُوا ثُمَّ یَرجِعُوا الَی قَومِهِم فَیُعَلِّمُوهُم، انَّما أَرَادَ اختِلافَهُم مِنَ البُلدانِ...»(1).

عموم این روایت، شامل ایتام و کودکان بی سرپرست نیز می باشد، از این رو آن ها در زمره افرادی هستند که باید تحت تعلیم و تربیت دانشمندان و حاکم اسلامی (مجتهد جامع الشرایط) قرار گیرند.

کوتاه سخن این که، حاکم و دولت اسلامی باید در امر تعلیم و تربیت کودکان بی سرپرست برنامه گسترده و فراگیر داشته باشد از طرفی فرهنگ پرورش یتیم در خانواده های مرفّه تبلیغ و ترویج شود، از سوی دیگر، مؤسسات و مراکز نگهداری این گونه افراد، ساماندهی وکامل تر گردد و در تربیت آن ها دقّت و احتیاط لازم در تمام جهات مراعات گردد.

18- ولایت حاکم مشروط به نبودن پدر و مادر

از توضیحاتی که ذکرشد معلوم می گردد، ولایت حاکم بر تربیت کودکانِ بی سرپرست، مشروط به این است که پدر و مادر نداشته باشند و یا پدر و مادر قادر به انجام آن نباشند، اعمّ از این که فاقد توانایی مالی باشند یا توانایی فکری.

دلیل این مدّعا هم اصل(2) است، زیرا ولایت بر خلاف اصل است، بنابراین باید به موردی که قدر متیقن است اکتفا شود، یعنی نبودن پدر و مادر، و با وجود آن ها تردید پیدا می شود که آیا ولایت جعل شده یا خیر، اصل عدم جعل آن است و دلیل دیگر روایات است که در باب ولایت بر اموال(3) و غیر آن(4) وارد شده است.

محقّق نراقی در بحث از ولایت حاکم بر اموال ایتام، می نویسد: «آیا ولایت حاکم، مطلق است، یعنی حتّی با وجود پدر و جدّ پدری و وصّی، یا این گونه نیست؟ ظاهراً اختلافی نیست که اختصاص به مواردی دارد که آن ها نباشند و از ادّله بیش از این چیزی بدست نمی آید.»(5)