- مقدّمه معاونت پژوهش 1
- اشاره 7
- اهمیت فقه و جایگاه فقها 7
- فقه شیعه، به مثابه میراثی پُرمایه 8
- ضرورت بررسی احکام و حقوق کودک در فقه 9
- اهداف در تألیف این کتاب 14
- مشخصات این کتاب 15
- نحوه تدوین مباحث کتاب 17
- ساختار کتاب 18
- اشاره 21
- الف: معنای حقوق 23
- ب: معنای حق 24
- ج: مفهوم تکلیف و شرایط آن 28
- د: مفهوم و معنای حکم 29
- ه -: اقسام حکم 30
- و: افتراق حق با حکم 32
- 1- کودک در لغت 44
- 3- کودک (صغیر) در حقوق مدنی 46
- 5- مراحل سنین کودک در فقه 47
- 4- کودک در کنوانسیون حقوق کودک 47
- 6- کودک ممیز 48
- 7- تحقیق در این مسأله 50
- 8- حجر در لغت و اصطلاح فقهی 51
- 9- اقسام حجر 51
- 11- حجر در حقوق مدنی 52
- 10- موجبات حجر 52
- 12- حجر حمایتی و حجر سوء ظنّی 53
- 13- ادلّه فقهی حجر کودک 54
- 14- مبنای حقوقی حجر کودک 57
- 1- اهمیت تحقیق در مورد بلوغ 58
- 4- علامت اوّل: احتلام 60
- 3- علائم بلوغ 60
- 6- مباحث مطرح شده در ذیل علامت اوّل 65
- 7- علامت دوّم: انبات (رویش موی خشن) 66
- 9- ادلّه فقهی معیار سن بلوغِ پسران 68
- 8- علامت سوّم: سن بلوغ 68
- 10- ادلّه فقهی معیار سن بلوغ دختران 70
- 11- علامت چهارم و پنجم در بلوغ دختران 73
- 12- تحقیق در سن بلوغ دختران 75
- 13- ترجیح دیدگاه مشهور فقها 79
- 1- رشد در لغت 83
- اشاره 83
- 3- ادلّه دیدگاه فقها در مورد رشد 84
- 4- تحقیق در مفهوم رشد 86
- 5- اعتبار ملکه ی نفسانی 88
- 7- رشد در حقوق مدنی 90
- 8- سفیه در لغت و اصطلاح 91
- 9- حکم فقهی سفیه 92
- 10- احراز رشد 93
- 11- وقت آزمایش 94
- 12- اثبات رشد 95
- اشاره 101
- 1- ولایت در لغت و اصطلاح 103
- 3- انواع ولایت در حقوق مدنی 107
- 1- وصیت در لغت و اصطلاح 109
- 2- وصیت در اصطلاح حقوق مدنی 110
- 3- شرط بودن بلوغ در وصی 111
- 4- وصی در حقوق مدنی 118
- الف: ولایت حاکم اسلامی بر کودکان بی سرپرست 119
- ب: ادلّه فقهی ولایت حاکم بر ایتام 120
- ج: ولایت حاکم در حقوق مدنی 125
- د: ولایت قضات بر کودکان بی سرپرست 126
- ه -: ادلّه فقهی ولایت قضات بر کودکان بی سرپرست 128
- و: ولایت یا اختیارات قاضی (دادگاه) در حقوق مدنی 131
- ز: ولایت و اختیارات قیم در فقه و حقوق 132
- د: دادگاه صالح برای نصب قیم 135
- ح: ولایت عدول مؤمنین بر ایتام و کودکان بی سرپرست 139
- الف: شرایط اعمال ولایت 145
- ب: ادلّه فقهی اعتبار مصلحت در اعمال ولایت 146
- ج: رعایت مصلحت کودک در حقوق مدنی 147
- د: پایان ولایت، وصایت و قیمومت 147
- اشاره 149
- 2- بهترین بنیان در اسلام 151
- 1- طرح مسأله 151
- 3- حقّ داشتن پدر و مادر شایسته 153
- 4- زمینه های رعایت حق کودک قبل از ازدواج 154
- 5- ازدواج مکروه 163
- 6- نتیجه گیری از مباحث گذشته 167
- 7- پاسخ به یک پرسش 168
- 8- شرایط انعقاد نطفه و تشکیل جنین 169
- 1- تغذیه مادر در ایام بارداری 180
- 2- اضطرار به خوردن غذای حرام 183
- 3- حق حیات جنین 185
- اشاره 229
- اشاره 231
- 1- تجاوز به حقوق کودکان قبل از ظهور اسلام تا به امروز 231
- 2- غسل نوزاد 235
- 3- گفتن اذان و اقامه در گوش نوزاد 236
- 5- تراشیدن سر نوزاد در روز هفتم 239
- 6- عقیقه برای نوزاد 240
- 7- شرایط عقیقه 241
- 8- ولیمه در تولّد کودک 244
- 9- حق داشتن نام شایسته 245
- 11- بدترین نام ها 248
- 12- مقایسه حق اسم برای کودک در اسلام با کنوانسیون حقوق کودک 249
- 13- ختنه نوزاد پسر 253
- 16- دعا در وقت ختنه 254
- 15- وجوب ختنه بعد از بلوغ 254
- 18- اهمیت سنّت تبریک تولّد نوزاد 257
- 1- مفهوم نسب در لغت، فقه و حقوق 258
- 3- وجوب ثبت نسب نوزاد بر والدین 261
- 4- نتیجه 264
- 5- وجوب اقرار و اعتراف به نسب 264
- 7- دلیل دیدگاه فقیهان 266
- 9- شرایط اثبات نسب 268
- 8- تعمیم حکم در ازدواج موقّت 268
- 10- شرایط تحقّق و اثبات نسب در حقوق 278
- 11- آثار الحاق کودک به والدین 279
- 12- چند فرع فقهی در ارتباط با نسب کودک 281
- الف: نسب ناشی از وطی به شبهه 285
- ب: نسب ناشی از زنا 288
- 1- مفهوم تلقیح در لغت و اصطلاح 296
- 2- جواز تلقیح مصنوعی در بعضی از صور 298
- 3- حرمت تلقیح با نطفه مرد بیگانه 299
- 4- دلایل فقهی این دیدگاه 300
- 5- نسب در تلقیح مصنوعی 308
- 7- نسب ناشی از لقاح مصنوعی در حقوق مدنی 315
- 8- تذکر چند مطلب 316
- 9- انتقاد صاحب نظران حقوقی از تلقیح مصنوعی 318
- 1- طرح مسأله 320
- 2- شرایط نفوذ اقرار به نسب در فقه 321
- 3- شرایط نفوذ اقرار به نسب در حقوق مدنی 322
- 4- عدم فرق بین پدر و مادر در اقرار به نسب 323
- 5- انکار نسب بعد از اقرار 324
- 6- تذکر چند مطلب 325
- اشاره 327
- 1- مفهوم لقیط در لغت و اصطلاح 329
- 2- شرایط ملتقط 330
- 3- وظایف ملتقط 331
- 4- احکام لقیط 335
- 5- وارث لقیط 340
- 1- مفهوم تبنّی 342
- 2- حرمت تبنّی 342
- 4- عدم اثبات نسب با تبنّی 343
- 5- پرسشی درباره تبنّی 347
- 6- تأکید اسلام به نگهداری از اطفال بی سرپرست 350
- 8- فرزندخواندگی در حقوق مدنی 355
- 9- آثار حکم سرپرستی، حضانت و ولایت 357
- اشاره 359
- 1- اهمیت شیر مادر 361
- 2- نمونه هایی از آیات و روایات در اهمیت شیر مادر 362
- 3- فواید شیر مادر 365
- الف: وجوب شیردادن مادر به نوزاد 368
- ب: عدم وجوب شیر دادن بر مادر 369
- ج: حق تقدّم مادر در شیر دادن به نوزاد 371
- د: استحقاق مادر برای گرفتن اجره المثل شیر دادن 374
- ه -: مدّت شیرخوارگی وچگونگی آن 375
- و: شیرخوارگی بیش از دو سال 377
- ز: حق تغذیه کودک با شیر مادر در حقوق مدنی 379
- ح: شیرخوارگی و ایجاد محرمیت و قرابت 380
- ط: ادلّه فقهی ایجاد قرابت با شیرخوارگی 381
- ی: شرایط پیدایش قرابت رضاعی و محرمیت با رضاع 382
- ک: احکام مترتّب بر رضاع 386
- ل: قرابت رضاعی در حقوق مدنی 387
- 1- نفقه در لغت و اصطلاح 389
- 3- ادلّه وجود نفقه کودک بر والدین 390
- 2- وجوب نفقه کودک بر والدین 390
- 4- نفقه نوه و نتیجه 393
- 5- استحباب تأمین نفقۀ اولاد اقارب 394
- 6- ترتیب وجوب نفقه 396
- 7- شرایط انفاق کننده و مستحق انفاق 398
- 8- وجوب کسب در آمد برای تأمین نفقه اولاد 399
- 9- پایان زمان وجوب نفقه 401
- 10- مقدار نفقه 402
- 11- ترتیب در پرداخت نفقه 403
- 12- الزام به انفاق 405
- 13- نفقه کودک در حقوق مدنی 406
- 14- شرایط منفق علیه و انفاق کننده در حقوق مدنی 407
- 16- متقابل بودن نفقه اقارب 408
- 15- مقدار نفقه در حقوق مدنی 408
- 17- الزام به انفاق نفقه اقارب 409
- الف: طرح مسأله 410
- ب: زکات اموال 410
- ج: زکات فطره 411
- د: انواع کفّارات 412
- ه -: انفال 415
- ز: خمس درآمدها 419
- و: خراج وجزیه 419
- ح: صدقات مستحبی 421
- اشاره 423
- 1- حضانت در لغت و اصطلاح فقه 425
- 3- ماهیت حضانت (حق یا تکلیف) 428
- 4- تعیین اولویت در حضانت اطفال 429
- 5- ادلّه فقهی این نظریه 429
- 7- ادلّه این دیدگاه 432
- 8- حضانت کودک در صورت فوت والدین 433
- 9- شرایط حاضن 434
- 11- حق ملاقات طفل در مدّت حضانت 439
- 10- سلب حضانت از دارنده ی اولویت 439
- 13- پایان زمان حضانت 442
- 15- مراقبت و نظارت بر نوجوانان 444
- 16- مسائل مربوط به حضانت در حقوق مدنی 444
- 1- تربیت در لغت 450
- 2- تعریف تربیت 450
- 3- تربیت در اصطلاح فقه و حقوق 451
- 5- تعریف تعلیم 452
- 4- تعلیم در لغت 452
- 7- اهمیت تعلیم و تربیت در اسلام 453
- 6- تعلیم در اصطلاح فقها 453
- 9- سفارش اولیای دین به تعلیم و تربیت در دوران کودکی 459
- 10- اقسام تربیت 463
- 11- حکم تعلیم و تربیت 464
- 12- ادلّه وجوب تعلیم و تربیت 465
- 13- اشتراک مادر با پدر در ولایت بر تربیت فرزندان 472
- 15- یاد آوری چند مطلب 474
- 16- فضیلت تربیت و پرورش ایتام 478
- 17- روایات وارد شده در فضیلت تربیت ایتام 480
- 18- ولایت حاکم مشروط به نبودن پدر و مادر 483
- 20- تربیت کودک در حقوق مدنی 484
- 22- مقایسه تعالیم اسلام با اعلامیه جهانی و کنوانسیون در تربیت کودک 485
- اشاره 489
- 2- مراحل تعلیم و تربیت 491
- 1- طرح مسأله 491
- 3- احیای شخصیت کودک 496
- 4- عوامل احیای شخصیت در کودک 497
- 5- اظهار مهربانی و عطوفت نسبت به کودکان 504
- 6- اجتناب از افراط در محبّت به کودک 509
- 7- والدین الگوی تربیتی کودکانند 511
- 8- عادت دادن کودکان به رفتار پسندیده 514
- 9- ارزش هایی که عادت به آن ها توصیه شده است 515
- 10- تربیت با موعظه 525
- 11- آداب موعظه 527
- 13- نمونه هایی از تشویق، در قرآن و احادیث 530
- 14- فواید تشویق 533
- 16- تربیت با بیان قصّه 534
- 20- تربیت با تنبیه و تأدیب کودک 535
- 18- تربیت با امرونهی به کودک 535
- 17- تربیت با ایجاد مسابقه بین کودکان 535
- 19- تربیت با قهر و دوری از کودک 535
- 1- تعلیم و تربیت در جهت ایمان به آفریدگار جهان 537
- 2- اثر ایمان به خدا در وجود کودک 539
- 3- معرفت و محبت پیامبر صلی الله علیه و آله و خاندان او 540
- 6- آموزش فرائض دینی 544
- 7- آموزش مستحبات و ترغیب به انجام آن ها 547
- 8- توصیه به دعا برای فرزندان 549
- 9- آموزش علوم مختلف 550
- 10- آموزش نیازهای جامعه اسلامی 553
- 11- آموزش فنون رزمی و آمادگی های جسمانی 554
- 1- ادب نظافت 557
- 2- ادب غذا خوردن 558
- 3- تربیت کودک به آداب اجتماعی 559
- 6- افراد شایستهِ دوستی برای فرزندان 566
- 7- عدالت و مساوات در بین اطفال 567
- 8- آموزش کودکان در قانون اساسی و دیگر قوانین 568
- 9- آموزش کودک در اعلامیه جهانی و پیمان نامه حقوق کودک 569
- اشاره 571
- روایات 578
- اعلام 595
- اماکن 599
ص:504
گفتار اوّل: عوامل و شیوه های مؤثر در تعلیم و تربیت کودکان
1- طرح مسأله
از مهم ترین مسائل تعلیم و تربیت، شناخت عوامل و راه های مؤثر آن است، تا در پرتو آن آموزش و تربیت به درستی و به طور مطلوب تأمین شود.
در احکام تربیتی اسلام به این مهم کاملاً توجّه شده و پیشوایان دین در این باره رعایت نکات دقیقی را توصیه کرده اند.
در قرن اخیر، دانشمندان نیز در این زمینه کتاب های فراوانی نوشته اند و در آن روش های صحیح تعلیم و تربیت و وظایف و رسالت اولیا و مربیان کودک را ارائه نموده اند. بی تردید ذکر دیدگاه و آموزه های اسلام در این خصوص حائز اهمیت است، زیرا از طرفی والدین و اولیا کودکان اسباب و عوامل توفیق و کامیابی را شناسایی نموده و در سایه عمل به توصیه ها و آداب و روش های ارائه شده، به هدف والای خویش که تربیت صحیح کودکان و آموزش علوم مفید و مؤثر در زندگی آن هاست، دست خواهد یافت، و از سوی دیگر امکان مقایسه بین نظریات اسلام در این زمینه و آن چه دانشمندان بیان نموده اند، فراهم می گردد. در ذیل بخشی از آن چه در آیات و روایات بیان شده، ذکر می گردد:
2- مراحل تعلیم و تربیت
قدم اوّل در دستیابی و توفیق در امر تعلیم و تربیت، شناسایی مراحل و دوره های آن است که با توجّه به سن کودک باید مورد توجّه قرار گیرد.
در آیات و روایات، مراحل تعلیم و تربیت به سه قسم تقسیم شده که عبارت است از: