احکام و حقوق کودکان در اسلام برگرفته از موسوعه احکام الاطفال و ادلتها جلد 2 صفحه 150

ص:165

1- (1) «الغنم الفوز بالشیء من غیر مشقّه» لسان العرب 445:12.
2- (2) «ثم استعمل فی کل مظفور به من جهه العدی و غیرهم» راغب، مفردات: 615.
3- (3) وسائل الشیعه 494:9، باب 3 من ما یجب فیه الخمس، ح 6.
4- (4) همان: 530، باب 8 من ابواب ما یجب فیه الخمس، ح 6.
5- (5) تراث الشیخ الاعظم، کتاب الخمس: 273-274؛ ذخیره المعاد (طبع قدیم): 484.

نیست، به عنوان نمونه: در روایت صحیحه، عبدالله بن سنان میگوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که میفرمود: خمس فقط در غنایم میباشد. «لَیْسَ الْخُمُسُ إِلاّ فیِ الْغَنائِمِ خاصِّهً».(1)مقصود از غنایم، هر نوع سودی است که با سعی و کوشش به دست میآید. شیخ طوسی در توضیح این روایت مینویسد: «فوایدی که از کسب و کار برای انسان پیدا میشود، از جمله غنایمی است که خداوند متعال در قرآن آن را ذکر نموده و امام علیه السلام دراین روایت آن را بیان فرموده است».

(2) روایات دیگری هم به همین مضمون وجود دارد.(3)

د: روایاتی که با کلمه «عَلی» حکم خمس را بیان میکند، به عنوان نمونه محمد بن مسلم میگوید: از امام باقر علیه السلام در مورد خمس معادن، طلا و نقره و مس و آهن سؤال کردم، فرمود: بر همه این ها خمس است. «عَلَیْهَا الْخُمُسُ جَمِیعًا».(4)در جای خود تحقیق شده که اگر متعلق کلمه «علی» فعل مکلّف قرار گیرد، دلالت بر تکلیف و الزام دارد، مثل این که گفته شود: «علیک ان تقوم» باید قیام نمایی، ولی چنان چه متعلّق آن، عین خارجی باشد، دلالت بر حکم وضعی مینماید، مثل «علیک درهم» یک درهم بر عهده توست، و مورد روایت این چنین است، بنابراین کودک را نیز شامل میگردد.(5) نتیجه این که، طبق مفاد این روایات در تعلّق خمس به گنج و معادن و غوّاصی، بلوغ و عقل معتبر نیست.

4- شرط بودن بلوغ در وجوب خمس

برخی دیگر از فقیهان معتقدند که در وجوب خمس به طور مطلق، بلوغ و عقل شرطاست؛(6) خواه متعلّق خمس، گنج و معادن و غوّاصی باشد یا موارد دیگر.

آیت الله خویی میگوید: «در مال کودک و مجنون، خمس واجب نیست، هم چنان که زکات نیز واجب نمیباشد و در این مسأله بین گنج و غوّاصی و معدن و غیر این ها مانند منافع