احکام و حقوق کودکان در اسلام برگرفته از موسوعه احکام الاطفال و ادلتها جلد 2 صفحه 185

ص:200

1- (1) العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء 352:4، مستمسک العروه الوثقی 32:10؛ تحریر الوسیله 341:1، مسأله 7؛ تفصیل الشریعه (کتاب الحج) 71:1؛ مصباح الهدی فی شرح العروه الوثقی 276:11.
2- (2) آیت الله بروجردی و آیت الله گلپایگانی، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء 352:4؛ موسوعه الامام الخویی، کتاب الحج 36:26-37.
3- (3) تحریر الوسیله 341:1، مسأله 8.
4- (4) تفصیل الشریعه (کتاب الحج) 75:1-76.

امّا آن دسته از فقها که قائل به عدم تعدّد و تغایر حج واجب و مستحب میباشند، حج انجام شده را از حج واجب کافی میدانند.(1)

فرع دوّم: اگر کودک با وجود دیگر شرایط استطاعت و با اعتقاد این که بالغ است، حج به جا آورد، سپس معلوم شود بالغ نبوده، از حج واجب کفایت نمیکند(2) و در آینده اگر شرایط استطاعت را واجد گردد، باید حج به جا آورد، زیرا حجی که انجام شده به دلیل عدم بلوغ، شرایط حج واجب را نداشته است.

به عبارت دیگر، به مقتضای ادلّه،(3) شرطِ بلوغ در وجوب حج شرط واقعی است و علم و جهل کسی که حج به جا میآورد در این باره دخالتی ندارد، بدین سان اطلاق روایات نیز این نظریّه را تأیید مینماید.

امام صادق علیه السلام میفرماید: اگر کودک ده بار حج انجام دهد، سپس بالغ شود، حج واجب، با وجود شرایط استطاعت، بر عهده اوست. «لَوْ انَّ غُلاماً حَجَّ عَشَرَ حِجَجٍ ثُمَّ احْتَلَمَ کانَتْ عَلَیْهِ فَریِضَهُ الاِسْلامِ».(4)به هر صورت، ظاهراً در فرض مزبور، حج واقع شده، مستحب است، زیرا حجی که کودک ممیّز میتواند انجام دهد، حج مستحبی است، خواه عنوان استحباب را قصد کرده باشد یا خیر. حتّی اگر قصد وجوب هم داشته باشد، مستحب واقع میشود، زیرا قصد وجوب عمل انجام شده را از حقیقت و ذات خود و آن چه هست، خارج نمیسازد.

27- نیابت کودک در حج

به اجماع قطعی فقها، نیابت کودک غیر ممیّز در حج، صحیح نیست،(5) زیرا او قادر به قصد عبادت نیست. افزون بر این، شرط است که نائب از جهت عقل کامل باشد و کودک غیر ممیّز این چنین نیست.