احکام و حقوق کودکان در اسلام برگرفته از موسوعه احکام الاطفال و ادلتها جلد 2 صفحه 189

ص:204

1- (1) وسائل الشیعه 280:8، باب 12 من ابواب قضاء الصلوات، ح 17.
2- (2) همان: ح 8-9-10 و 12 و 15.
3- (3) موسوعه الامام الخویی، کتاب الحج 7:27.
4- (4) جواهر الکلام 248:18.
5- (5) العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء 597:4؛ تحریر الوسیله 368:1، مسأله 6؛ تفصیل الشریعه (کتاب الحج) 211:2؛ مستمسک العروه الوثقی 131:11.
6- (6) بین نیابت در عمل و هدیه ثواب آن، فرق هایی است از جمله: الف - در نیابت تمام عمل برای منوب عنه است، ولی در هدیه ثواب عمل از نائب است و او را به غیر هدیه مینماید. ب - در هدیه ثواب کسی که ثواب به او هدیه شده، چنآن چه بدهکاری داشته باشد بریء الذمه نمیگردد، به خلاف عمل نیابی که ذمّه منوب عنه را بریء میسازد. ج - در نیابت، قصد لازم است و باید منوب عنه هر چند اجمالاً، تعیین گردد، زیرا نیابت عنوان قصد است و بدون آن تحقّق نمییابد، و اما اهدای ثواب نیاز به تعیین کسی که ثواب به او هدیه میشود، در حین عمل نیست. د - در هدیه ثواب نسبت به کودک، نیاز به اجازه ولی نیست، به خلاف نیابت که در بعضی صور نیاز به اجازه دارد. موسوعه احکام الاطفال وادلّتها 488:5.

1 - روای میگوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم، پدر، مادر و برادرانم، حج انجام داده اند، ولی من اراده نموده ام آنها را در ثواب حج خود شریک سازم و دوست دارم چنین باشد که با من حج انجام داده اند؟ حضرت فرمود: آنها را در حج خود وارد ساز، خداوند حج را برای تو و آنها قرار میدهد، افزون بر این، به شما اجر صله رحم نیز خواهد داد. «فَقالَ: اجْعَلْهُمْ مَعَکَ فَإِنَّ اللهَ جاعِلٌ لَهُمْ حَجّاً وَلَکَ حَجّاً وَلَکَ أَجْراً بِصِلَتِکَ إِیّاهُمْ»(1). 2 - راوی میگوید: من در مدینه بعد از پایان حج به محضر امام صادق علیه السلام رسیدم و از ایشان سؤال نمودم: دوست دارم ثواب حجی که انجام دادم برای دخترم باشد؟ فرمود: ازهم اکنون برای او قرار ده.

«قالَ: فَاجْعَلْ ذلِکَ لَهَا الآنَ»(2)و غیر از این دو روایت.(3) بیگمان اطلاق این روایات، کودک ممیّز را شامل میگردد.

29- نیابت از کودک در حج

بیتردید نیابت از کودک غیر ممیّز در هیچ عبادتی صحیح نیست، زیرا در نیابت، نائب عمل را به قصد منوب عنه انجام میدهد. روشن است این ویژگی در صورتی صحیح است که خطابات شرعی اعمّ از وجوبی یا استحبابی متوجّه منوب عنه باشد و نائب عبادت را به نیابت از او انجام دهد، این در حالی است که کودک غیر ممیّز چون هیچ نوع خطاب اعم از وجوبی یا استحبابی متوجّه او نیست، نمیتواند عمل عبادی برای او قرار گیرد تا از او نیابت شود.

امّا نیابت از کودک ممیّز بر طبق نظر کسانی که عبادات وی را مشروع میدانند، صحیح است. هم چنان که بسیاری از بزرگان فقهای معاصر به آن تصریح نموده اند.(4) و ادله آن عبارت است از: