کتابخانه بالقرآن

احکام و حقوق کودکان در اسلام برگرفته از موسوعه احکام الاطفال و ادلتها جلد 2 صفحه 343

صفحه 343

ص:358

1- (1) به طور کلی قتل به سه شکل متصوّر است:الف: قتل عمد و آن هنگامی محقق میشود که شخص بالغ و عاقل آهنگ کشتن دیگری را کند.صاحب جواهر در تعریف عمد مینویسد: هو قصد الفعل الّذی یقتل مثله سواء قصد القتل مع ذلک اولا و قصد القتل بما یقتل نادراً. جواهرالکلام 18:42. یعنی قتل عمد، قصد عملی است که مانند آن به قتل منجر میشود، خواه مرتکب، قصد قتل هم داشته باشد یا خیر و نیز جایی که قصد قتل باشد هر چند با وسیله ای که به طور نادر سبب قتل میشود عمد به شمار میآید. قریب به این مضمون را آیت الله فاضل لنکرانی در تعریف قتل عمد آورده است تفصیل الشریعه کتاب القصاص: 13.ب: قتل شبه عمد به این معنی که مرتکب قصد عملی را نسبت به شخص نموده که در آن نه قصد جنایت وارده را دارد و نه عملش در بیش تر اوقات به آن جنایت منتهی میگردد، مانند زدن کودک به قصد تأدیب هرگاه اتفاقاً به مرگ او منتهی گردد.ج: قتل خطا که قاتل قصد قتل مجنی علیه را ندارد، به این صورت که یا اصلاً قصد چیزی را ندارد و یا قصد چیز یا حیوان و یا شخص دیگری را دارد، لیکن اتفاقاً مجنی علیه در معرض قرار میگیرد و بدین ترتیب نتیجه ای که اصلاً مقصود فاعل نبوده، یعنی کشتن شخص خاص محقق میشود مثل این که اصلاً قصد تیراندازی نداردو میخواهد تفنگ خود را پاک کند، ولی اتفاقاً به انسانی بر میخورد و کشته میشود. ر. ک: المبسوط 131:5؛ فقه القرآن 414:2؛ کشف الرموز 592:2؛ شرائع الاسلام 245:4؛ تبصره المتعلمین: 193؛ القصاص علی ضوء القران و السنه 40:1؛ کتاب الشهادات تقریرات درس آیت الله گلپایگانی: 418.
2- (2) قصاص در لغت به معنی کُشنده را باز کُشتن و یا جراحت کردن به عوض جراحت، آمده است. لغت نامه دهخدا 317:36. و بعضی آن را به معنی ردگیری و پی گیری دانسته اند، گویا کسی که قصاص میکند اثر و کار جانی را پیگیری میکند و همانند فعلی که او انجام داده، میکُشد یا جراحت ایجاد میکند. مصباح المنیر: 505. و فقها آن را اجمالاً این گونه تعریف کرده اند «قصاص اسم است برای انجام دادن مثل جنایت ارتکاب شده از قتل یا قطع یا ضرب و یا جرح. ر. ک: المهذب البارع 135:5؛ ریاض المسائل 181:16؛ التنقیح الرائع 401:4؛ مسالک الافهام 65:15؛ جواهرالکلام 7:42.

شیخ طوسی در این باره نگاشته است: اگر کسی کودکی را عمداً به قتل رساند قصاص میشود، و اگر به صورت خطا مرتکب قتل شود باید عاقله وی دیه او را بپردازد.(1) عبارت بسیاری دیگر از فقها شبیه آن چه ذکر شد، میباشد.(2) بعضی این قول را دیدگاه مشهور فقها دانسته اند.(3) شهید ثانی هم آن را مذهب اکثر فقها، بلکه مذهب شیعه دانسته است.(4)

هم چنین صاحب جواهر میگوید: در بین قدما و متأخرین مخالف این نظر را نیافته است، مگر آن که حکایت شده حلبی معتقد به عدم قصاص بوده است.(5) ازبزرگان فقها معاصر امام خمینی قدس سره(6) و آیت الله فاضل لنکرانی قدس سره(7) و برخی دیگر(8) نیز به این دیدگاه معتقد میباشند.

ادلّه قصاص بالغ در قتل کودک

الف: آیاتی از قرآن مانند آن که میفرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید بر شما درباره کشتگان، قصاص نوشته شده «لازم الاجراء میباشد» آزاد در برابر آزاد، برده در برابر برده و زن در برابر زن... (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصاصُ فِی الْقَتْلی الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثی بِالْأُنْثی) .(9)

در آیه دیگری میخوانیم: و کسی که مظلوم «بناحق» کُشته شود برای ولی او سلطه قرار دادیم «سلطه قصاص قاتل» پس در کشتن زیاده روی نکند به درستی که او یاری خواهد شد (وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً) . (10) و نیز میفرماید: و بر آنها