احکام و حقوق کودکان در اسلام برگرفته از موسوعه احکام الاطفال و ادلتها جلد 2 صفحه 414

ص:429

1- (1) همان: باب 6، ح 1.
2- (2) جواهر الکلام 262:41؛ ریاض المسائل 436:15-435.
3- (3) ر. ک: الصحاح 603:1؛ تا ج العروس 212:7؛ النهایه ابن اثیر 228:3؛ لسان العرب 325:4.
4- (4) ر. ک: مسالک الافهام 325:14؛ المهذب البارع 5:5؛ ریاض المسائل 433:15؛ جواهر الکلام 254:41؛ الدّرّالمنضود فی احکام الحدود 20:1؛ تفصیل الشریعه کتاب الحدود: 7.
5- (5) مانند این که لازم است در تعزیر تناسب بین مجرم و جرم ارتکابی رعایت شود، به عنوان مثال مجازات سرقت در بعضی از موارد به خاطر فقدان بعضی از شرایط اجرای حدّ سرقت، تعزیر است و لازم است تعزیر کسی که مال بیشتری سرقت کرده یا به طور مکرّر مرتکب شده شدیدتر از مجرمی که چنین نیست، باشد. در حالی که در اجرای حدود رعایت این شرط لازم نیست و با وجود شرایط صرف صدق ارتکاب جرم دارای حدّ برای اجرای مجازات کافی است. ر. ک: القواعد والفوائد 144:2-142؛ نضد القواعد الفقهیه: 473؛ الفروق 319:4 الی 326.
6- (6) کل من فعل محرماً أو ترک واجباً فللامام تعزیره بما لا یبلغ الحدّ. ر. ک: شرائع الاسلام 168:4؛ کشف الرموز 568:2؛ المختصر النافع 432:1؛ ارشاد الاذهان 179:2؛ قواعد الاحکام 548:3؛ غایه المراد 233:4؛ التنقیح الرائع 365:4؛ مسالک الافهام 457:14.

بدیهی است در تعلق تکلیف، بلوغ و عقل، شرط است و از آن جا که حرام و واجب مربوط به مکلفین میباشد و کودک تا زمانی که به حدّ بلوغ نرسیده دارای تکلیف الزام آور نیست، بنابراین مشمول مجازات تعزیری قرار نمیگیرد.

8- مسئولیت کیفری کودک در قانون مجازات اسلامی

بر اساس ماده 49 قانون مجازات اسلامی، اطفال در صورت ارتکاب جرم مبرّای از مسئولیّت کیفری هستند و در تبصره همین ماده آمده است که منظور از طفل کسی است که به حدّ بلوغ شرعی نرسیده باشد.

به عبارت دیگر، اگر کسی به حدّ بلوغ شرعی برسد، دارای مسئولیت کیفری است و در صورت ارتکاب هر نوع بزهکاری به مانند فرد بزرگسال با وی رفتار خواهد شد، زیرا فرض بر این است که هر فردی که به سن بلوغ شرعی برسد، از جهت قوای عقلی کامل است و قادر به تمیز خیر از شر میباشد و در نتیجه میباید عواقب اعمال خود را بپذیرد.

از طرف دیگر قانون گذار لفظ «جرم» را به طور عام و مطلق به کار برده و بر اساس ماده 2 همین قانون «هر فعل یا ترک فعلی که در قانون برای آن مجازات تعیین شده باشد، جرم محسوب میشود»، بنابراین براساس ماده 49 قانون مزبور هرگاه کودکی که به حدّ بلوغ نرسیده باشد، مرتکب جرم شود از مجازات کیفری مبرّا است و نمیتوان او را به مجازات عمل ارتکابی محکوم نمود، منتها بر این اصل کلی استثنائاتی وارد شده که در مباحث بعدی به آن اشاره خواهیم نمود. عدم مسئولیت کیفری کودکان در برخی دیگر از مواد قانون مجازات اسلامی نیز مورد تأکید قرار گرفته است یا از مفهوم آن استفاده میشود از جمله ماده 64 در خصوص حدّ زنا مقرّر میدارد: «زنا در صورتی موجب حدّ میباشد که زانی یا زانیه، بالغ و عاقل و مختار باشد». یعنی عقل و بلوغ شرط اجرای حدّ است و بدون آن مجازات حدّ نیست.