احکام و حقوق کودکان در اسلام برگرفته از موسوعه احکام الاطفال و ادلتها جلد 2 صفحه 461

ص:476

1- (1) ر. ک: موسوعه الامام الخویی، مبانی تکمله المنهاج 15:42-14.
2- (2) تحریر الوسیله 463:2، مسأله 34.
3- (3) ر. ک: موسوعه احکام الاطفال و ادلّتها 68:8 و بعد آن.
4- (4) لسان العرب 421:6.
5- (5) مصباح المنیر: 654؛ لغت نامه دهخدا 11454:8.
6- (6) جواهر الکلام 2:43؛ مبانی تکمله المنهاج 229:42؛ مسالک الافهام 315:15.
7- (7) یعنی خویشاوندان ذکور که از ناحیه پدر و مادر با او قرابت دارند. مانند برادران و فرزندان آنها عموها و... - میباشد، المبسوط 57:5؛ قواعد الاحکام 609:3؛ کشف الرموز 610:2؛ التنقیح الرائع 428:4؛ مسالک الافهام 161:15.
8- (8) المبسوط 199:5؛ شرائع الاسلام 288:4؛ ارشاد الاذهان 229:2؛ کشف الرموز 684:2؛ جواهر الکلام 421:43.

علامه حلّی در این خصوص مینویسد: «فعل عمدی کودک با خطای او مساوی است و در هر دو صورت عاقله وی مسئول پرداخت دیه میباشد، اعم از این که کودکی را به قتل رسانده باشد یا فرد بالغی را.(1)

مستند این حکم علاوه بر اجماع که بعضی ادّعا نموده اند.(2) روایاتی است در حدّ استفاضه مانند آن که در حدیث معتبر امام باقر علیه السلام از جدش امیرالمؤمنین علیه السلام نقل نموده که فرموده است: فعل عمدی کودکان «در خصوص ارتکاب جنایت» به منزله خطا است و موجب تحمیل دیه بر عاقله آنان میباشد. «اِنَّ عَلِیَّاَ کَانَ یَقُولُ: عَمُدْ الصِّبیَانِ خَطَاٌ یُحْمَلُ عَلی الْعَاقِلَهِ»(3)و روایات دیگر.(4)

البته اگر کودک مرتکب عملی شود که در نتیجه آن زیان مالی متوجه کسی شود، خودش مسئول جبران خسارت است و از این جهت عاقله وی مسئولیّت ندارد. دلیل این حکم که بارها دراین تحقیق ذکر شده، این است که کودک مشمول بعضی از احکام وضعی، مثل ضمان خسارتی که بر دیگران وارد نموده، قرار میگیرد. لیکن چون قبل از بلوغ خود مکلّف نیست، ولی شرعی او باید از مال کودک آن را بپردازد. در ماده 50 قانون مجازات اسلامی آمده است: «چنان چه غیر بالغ مرتکب قتل، جرح و ضرب شود، عاقله ضامن است. لکن در مورد اتلاف مال اشخاص، خود طفل ضامن است و ادای آن بر عهده ولی طفل میباشد».

7- تصادم دو کودک با یکدیگر

هرگاه دو کودک که خود یا با اذن ولی شرعی سوار بر وسیله ای شده اند، با هم تصادم کنند و از بین بروند یا مجروح شوند، عاقله هر کدام مسئول پرداخت نصف دیه دیگری است، زیرا تلف یا جراحت موجب دیه به فعل هر دو مستند میباشد. یکی فعل خود و