- پیش گفتار 1
- الف) اهمّیت بحث 3
- اشاره 7
- اشاره 9
- اشاره 10
- گفتار اوّل: روایت تحف العقول 10
- بند اوّل: متن روایت 10
- اشاره 15
- بند دوم: بررسی سند روایت 15
- الف) اشکالات سندی 17
- 1- مرسل بودن روایت 17
- 1- شهرت عملی 19
- ب) راه های تصحیح سند روایت 19
- 2- استفاده از کلمۀ «قال» در روایت 22
- بند سوم: بررسی مضمون روایت 24
- 1- اضطراب در متن روایت 24
- الف) اشکالات مربوط به متن روایت 24
- اشاره 24
- 2- فتوا ندادن فقها به برخی از بخش های روایت 25
- 3- صحیح نبودن تقسیم موجود در روایت 27
- 4- تعارض بین فقرات روایت 30
- 5- روایت تنها بر «حرمت اعانۀ بر اثم» دلالت دارد 33
- ب) دیدگاه برگزیده 34
- اشاره 36
- الف) راهکارهای سیّد یزدی 36
- ب) عمومیت حلال و حرام نسبت به حکم تکلیفی و وضعی 38
- ج) دیدگاه برگزیده 39
- گفتار دوم: روایت فقه الرضا علیه السلام 39
- اشاره 39
- الف) مأخذ کتاب 41
- بند اوّل: بررسی سند کتاب 41
- ج) فقهایی که به این کتاب اعتماد کرده اند 42
- ب) ویژگی های کتاب 42
- د) مؤلّف کتاب 43
- 1- دیدگاه اوّل و نقد آن 43
- 2- دیدگاه دوم 47
- 3- دیدگاه سوم 48
- 4- دیدگاه چهارم 48
- بند دوم: بررسی دلالت روایت فقه الرّضا علیه السلام 50
- گفتار سوم: روایت دعائم الاسلام 52
- اشاره 52
- بند اوّل: بررسی سند روایت 52
- اشاره 52
- الف) مؤلّف کتاب 52
- ب) ارسال روایات کتاب 53
- ج) فروع مخالف مذهب امامیّه در کتاب 54
- بند دوم: بررسی دلالت روایت 55
- گفتار چهارم: روایت عوالی اللئالی 57
- بند اوّل: بررسی سند روایت 57
- اشاره 57
- بند دوم: اطلاق روایت و عدم وجود کلمۀ «أکل» در آن 59
- اشاره 59
- الف) اصل عدم زیاده و اصل عدم نقیصه 60
- ب) دیدگاه محقّق خویی 63
- بند سوم: شهرت عملی جابر ضعف سند روایت 64
- بند چهارم: دیدگاه برگزیده 65
- بند دوم: اصل اوّلی در معاملات 66
- بند اوّل: نتیجۀ بررسی روایات عام 66
- گفتار پنجم: برآیند بررسی روایات و اصل اوّلی در معاملات 66
- اشاره 69
- گفتار اوّل: امکان وجود کسب واجب و مستحب 69
- بند اوّل: مکاسب مستحب 70
- بند دوم: مکاسب واجب 72
- اشاره 73
- گفتار دوم: تقسیم مکاسب در کلام فقها 73
- بند اوّل: دیدگاه شیخ سلّار 74
- بند دوم: دیدگاه شهید اوّل 74
- بند چهارم: تقابل دیدگاه شهید ثانی و مقدّس اردبیلی 75
- بند سوم: دیدگاه علاّمۀ حلّی 75
- بند پنجم: دیدگاه محقّق حلّی 77
- اشاره 78
- گفتار سوم: نفسی یا غیری بودن حکم 78
- تفاوت نفسی و غیری بودن حکم 79
- گفتار چهارم: حکم اکتساب محض 80
- گفتار پنجم: نتیجه گیری 81
- اشاره 83
- بند اوّل: انواع کسب های محرّم 84
- بند دوم: فرض های قابل تصوّر در مورد متعلّق حرمت 84
- گفتار اوّل: نکات مقدّماتی 84
- بند اوّل: دیدگاه شیخ انصاری 86
- الف) مطلب اوّل 86
- اشاره 86
- گفتار دوم: دیدگاه های فقها 86
- ب) مطلب دوم 87
- ج) مطلب سوم 90
- بند دوم: دیدگاه محقّق نائینی 91
- الف) تبیین دیدگاه 91
- ب) نقد اعتبار لولایی توسّط امام خمینی 92
- ج) نقد دیدگاه محقّق نائینی 93
- الف) تبیین دیدگاه 94
- بند سوم: دیدگاه محقّق ایروانی 94
- ب) نقد دیدگاه محقّق ایروانی 95
- بند چهارم: دیدگاه امام خمینی 99
- بند پنجم: دیدگاه محقّق خویی 101
- گفتار سوم: دیدگاه برگزیده 102
- گفتار چهارم: معنای حرمت وضعی 103
- اشاره 105
- اشاره 107
- گفتار اوّل: حکم تکلیفی معاملۀ اعیان نجس 109
- اشاره 109
- الف) روایت تحف العقول 110
- بند اوّل: بررسی ادلّۀ لفظی 110
- ب) روایت 111
- ج) روایت 112
- ه) آیۀ 90 سورۀ مائده 115
- و) آیۀ پنجم سورۀ مدّثر 117
- ز) آیۀ 157 سورۀ اعراف 118
- ح) حرمت خوردن و آشامیدن نجاست 119
- بند دوم: بررسی اجماع 120
- بند چهارم: نتیجه گیری و دیدگاه برگزیده 125
- بند سوم: بررسی شهرت در مسئله 125
- اشاره 127
- گفتار دوم: حکم اخذ ثمن در مقابل فروش اعیان نجس 127
- اشاره 128
- الف) دلیل یکم 128
- ج) دلیل سوم 129
- د) دلیل چهارم 130
- ه) دلیل پنجم 131
- بند دوم: نقد دیدگاه امام خمینی 132
- گفتار سوم: حکم وضعی معاملۀ اعیان نجس 132
- اشاره 135
- اشاره 136
- گفتار اوّل: معاملۀ بول حیوان حرام گوشت 136
- بند اوّل: دیدگاه شیخ انصاری 136
- بند دوم: دیدگاه محقّق نائینی 137
- بند سوم: دیدگاه محقّق حلّی 138
- 1- عدم اعتبار مالیّت در بیع 140
- بند پنجم: دیدگاه محقّق خویی 140
- اشاره 140
- 3- مال بودن نزد متعاملین کافی است 141
- بند ششم: دیدگاه محقّق ایروانی 142
- 4- عدم بطلان معاملۀ سفهی 142
- بند هفتم: دیدگاه برگزیده 144
- اشاره 144
- گفتار دوم: معاملۀ بول حیوان حلال گوشت 144
- 2- دلیل دوم: اجماع 146
- اشاره 146
- 1- دلیل اوّل: اصل حلّیت 146
- الف) ادلّۀ قائلین به جواز شرب ابوال طاهر 146
- الف) روایات مطلق 147
- 3- دلیل سوم: روایات 147
- ب) روایات مقیّد 148
- ب) دلیل قائلین به عدم جواز شرب ابوال طاهر 151
- ج) نتیجۀ بررسی ادلّۀ شرب ابوال طاهر 156
- اشاره 157
- الف) ملاک صحّت یا بطلان معاملۀ بول طاهر 159
- دیدگاه محقّق ایروانی و محقّق خویی 163
- اشاره 167
- اشاره 167
- گفتار اوّل: دیدگاه فقها 167
- 1- سخن شیخ طوسی در الخلاف 168
- 2- سخن شیخ طوسی در النهایه 170
- 4- دیدگاه شیخ مفید 171
- 6- دیدگاه صاحب جواهر 172
- 5- دیدگاه علاّمۀ حلّی 172
- 7- دیدگاه علمای اهل سنّت 173
- 8- نتیجۀ بررسی اقوال فقها 173
- گفتار دوم: معاملۀ عذرۀ حیوانات حلال گوشت 173
- اشاره 174
- گفتار سوم: معاملۀ عذرۀ انسان 174
- اشاره 178
- گفتار چهارم: معاملۀ عذرۀ حیوانات حرام گوشت 178
- چکیدۀ دیدگاه ها 178
- اشاره 179
- بند اوّل: روایات مانعه 179
- ب) مراد از سحت 181
- بند چهارم: راه های جمع میان روایات مجوّزه و مانعه 183
- اشاره 183
- بند دوم: روایت مجوّزه 183
- بند سوم: روایت جامع بین منع و جواز 183
- الف) دیدگاه شیخ طوسی 184
- 1- بررسی و نقد وجه جمع 184
- 2-1- اشکال اوّل 186
- 2- بررسی و نقد شاهد جمع 186
- 2-2- اشکال دوم 187
- ج) دیدگاه علّامۀ مجلسی 190
- و) دیدگاه برگزیده 196
- اشاره 201
- گفتار اوّل: بررسی ادلّۀ حرمت بیع خون 201
- اشاره 201
- بند اوّل: استدلال به آیۀ سوم سورۀ مائده 202
- بند دوم: استدلال به آیات 172 و 173 سورۀ بقره 203
- بند سوم: استدلال به مرفوعۀ ابویحیی واسطی 204
- گفتار دوم: سخن محقّق ایروانی 205
- گفتار سوم: سخن محقّق مامقانی 206
- اشاره 209
- گفتار اوّل: صورت های گوناگون معاملۀ منی 210
- اشاره 210
- بند نخست: معاملۀ منی در خارج رحم 211
- بند دوم: معاملۀ منی در داخل رحم 212
- بند سوم: معاملۀ عسیب الفحل 213
- اشاره 213
- الف) حکم معاملۀ عسیب الفحل از نظر قواعد 215
- 1- جهالت و غرری بودن معامله 215
- 2- عدم قدرت بر تسلیم 215
- ب) حکم معاملۀ عسیب الفحل از نظر روایات 216
- اشاره 226
- گفتار دوم: تلقیح مصنوعی 226
- اشاره 227
- بند اوّل: حکم تکلیفی اقسام مختلف تلقیح مصنوعی 227
- مقدّمه ای دربارۀ اصل اوّلی 228
- 1- ادلّۀ اثبات اصل احتیاط 229
- 2- نتیجه گیری و دیدگاه برگزیده 238
- الف) صورت اوّل تلقیح مصنوعی 238
- ب) صورت دوم تلقیح مصنوعی 242
- 1- ادلّۀ حرمت صورت دوم 242
- 1-2- آیات قرآن کریم 254
- 1-3- تعلیل موجود در برخی از روایات 267
- پاسخ به اشکالات 272
- 2- ادلّۀ جواز صورت دوم 273
- ج) صورت سوم تلقیح مصنوعی 276
- 3- دیدگاه برگزیده 276
- د) صورت چهارم تلقیح مصنوعی 278
- ه) صورت پنجمِ تلقیح مصنوعی 283
- و) صورت ششم تلقیح مصنوعی 284
- الف) مفهوم نسب 287
- اشاره 287
- ب) نسب فرزند در شکل های مختلف تلقیح مصنوعی 297
- 2- نقد دیدگاه محقّق خویی 298
- 1- دیدگاه محقّق خویی 298
- 3- احتمال وجود مادر دوم 299
- اشاره 301
- اشاره 302
- گفتار اوّل: حکم انتفاع از مردار و اجزای آن 302
- الف) آیۀ سوم سورۀ مائده 303
- بند اوّل: ادلّۀ حرمت انتفاع از مردار 303
- ب) روایات 304
- ج) نتیجۀ بررسی روایات حرمت 324
- الف) روایت نخست: 325
- بند دوم: ادلّۀ جواز انتفاع از مردار 325
- 3- بررسی کلمات امام خمینی 329
- ب) روایت دوم: 334
- ج) روایت سوم: 335
- د) روایت چهارم: 337
- ه) روایت پنجم: 338
- ز) روایت هفتم: 340
- و) روایت ششم: 340
- الف) روش نخست: 341
- بند سوم: جمع میان روایات مانعه و مجوّزه 341
- اشاره 341
- ب) روش دوم: 342
- د) روش چهارم: 343
- ج) روش سوم: 343
- و) روش ششم: 344
- ه) روش پنجم 344
- اشاره 345
- الف) فقیهانی که ادّعای اجماع کرده اند 345
- بند چهارم: بررسی اجماع در مسئله 345
- بند پنجم: دیدگاه برگزیده 349
- اشاره 349
- نکته ای دربارۀ شهرت فتوایی 350
- اشاره 351
- الف) اجماع 351
- گفتار دوم: حکم معاملۀ مردار 351
- بند اوّل: ادلّۀ حرمت معاملۀ مردار 351
- ب) عدم مالیّت مردار 352
- د) روایات عام 353
- ج) نجاست مردار 353
- ه) روایات خاص 354
- الف) روایات مانعه 354
- بند دوم: بررسی روایات مربوط به معاملۀ مردار 354
- ب) روایات مجوّزه 358
- 1- بحث سندی 359
- 2- بحث دلالی 360
- 1- دیدگاه محقّق خویی: 363
- ج) جمع میان روایات مانعه و مجوّزه 363
- 2- دیدگاه امام خمینی 365
- 3- بررسی دیدگاه امام خمینی 369
- 4- دیدگاه برگزیده: 372
- اشاره 373
- بند اوّل: آیا جواز انتفاع، با صحّت بیع ملازمه دارد؟ 373
- گفتار سوم: خاتمه 373
- اشاره 375
- بند دوم: بیع میتۀ مختلط با مذکّی 375
- 1- دیدگاه فقها 376
- الف) بیع مردار مختلط با مذکّی به قصد مجموع 376
- 2- بیان احتمالات و فروض 378
- 3- مقتضای قواعد 379
- 4- روایات 384
- ب) بیع میتۀ مختلط به مذکّی به قصد مذکّی 402
- 1- دیدگاه شیخ انصاری: 402
- 2- دیدگاه محقّق خویی 403
- 3- دیدگاه امام خمینی 404
- 4- دو نکتۀ باقیمانده: 406
- اشاره 408
- بند سوم: بیع مرداری که خون جهنده ندارد 408
- نکتۀ پایانی 408
- اشاره 411
- اشاره 412
- گفتار اوّل: معاملۀ سگ 412
- الف) دیدگاه شیخ طوسی 413
- بند اوّل: عبارات فقها 413
- ج) دیدگاه علاّمۀ حلّی 414
- ب) دیدگاه شیخ مفید 414
- بند دوم: ادلّۀ حرمت معاملۀ سگ 415
- الف) اجماع 415
- ب) روایات 415
- ج) چند نکته دربارۀ روایات 421
- د) دیدگاه امام خمینی 421
- ه) بررسی و نقد دیدگاه امام خمینی 429
- گفتار دوم: معاملۀ خوک 436
- اشاره 436
- بند اوّل: حکم معاملۀ خوک 436
- الف) عبارات فقها 436
- اشاره 436
- 1- دستۀ اوّل روایات 439
- 2- دستۀ دوم روایات 440
- 3- دستۀ سوم روایات 443
- 4- جمع میان روایات 446
- 5- یادآوری چند نکته 449
- بند دوم: استفاده از خوک 452
- اشاره 452
- بند سوم: استفاده از اجزای خوک 452
- الف) دیدگاه فقها 453
- ب) بررسی روایات 455
- ج) دیدگاه برگزیده 459
- اشاره 463
- اشاره 464
- الف) خمر در لغت 464
- اشاره 464
- بند نخست: مراد از خمر در لغت و روایات 464
- گفتار نخست: مفهوم شناسی 464
- ب) خمر در روایات 465
- ج) عدم انصراف «خمر» در قرآن به معنای متعارف 468
- بند نخست: بررسی آیات 469
- گفتار دوم: دلایل حرمت تکسّب به خمر 469
- اشاره 469
- بند دوم: مراد از تکسّب 469
- 1- بیان نخست؛ تمسّک به قاعدۀ «حذف المتعلّق یدلّ علی العموم» 470
- 2- بیان دوم؛ تمسّک به اطلاق اجتناب رجس 470
- 3- بررسی استدلال امام خمینی: 472
- بند دوم: بررسی روایات 474
- اشاره 474
- الف) روایت نخست: 474
- ب) روایت دوم: 476
- بند سوم: بررسی نظر فقهای شیعه و عامّه 478
- ج) روایت سوم: 478
- گفتار سوم: بیع خمر برای غیر اسکار 479
- بند نخست: انصراف 479
- اشاره 479
- اشاره 480
- بند دوم: قرائن 480
- الف) قرینۀ نخست: 481
- ب) قرینۀ دوم: 482
- بند سوم: ضابطۀ صلاح و فساد 482
- اشاره 483
- بند چهارم: روایات 483
- نقد دلیل چهارم و دلالت روایات 486
- گفتار چهارم: بیع خمر به قصد درمان و اضطرار 487
- اشاره 487
- بند نخست: بیع خمر به قصد درمان 487
- ب) بررسی اقوال علمای عامّه 491
- اشاره 492
- الف) بررسی آیات 492
- بند دوم: اضطرار به خمر 492
- ب) روایات مربوط به درمان با شرب خمر 493
- ج) ادلّۀ قول به عدم جواز شرب خمر در صورت اضطرار 497
- د) ادلّۀ قول به جواز شرب خمر در صورت اضطرار 499
- 1- دلیل نخست: 500
- 2- دلیل دوم: 501
- 3- دلیل سوم: 506
- راه دوم: جمع دلالی 508
- راه نخست: ترجیح سند 508
- ه) علاج تعارض ادلّه 508
- و) نتیجۀ بحث اضطرار 509
- الف) بررسی سند: 510
- بند نخست: بررسی روایت 510
- اشاره 510
- اشاره 510
- گفتار پنجم: بررسی روایت جمیل بن درّاج 510
- ب) بررسی دلالت: 511
- 1- دیدگاه محقّق خوئی 511
- 2- نقد دیدگاه محقّق خوئی 512
- اشاره 513
- الف) توجیه نخست: 513
- ب) توجیه دوم: 513
- بند دوم: توجیهات شیخ انصاری 513
- اشاره 515
- بند سوم: دلالت روایت، بر جواز تکسّب به قصد سرکه سازی 515
- الف) بررسی دیدگاه محقّق ایروانی 516
- ب) بررسی بیان ارشاد الطالب 518
- اشاره 519
- بند چهارم: نسبت روایت جمیل با روایات پیشین 519
- الف) احتمال نخست: 519
- ب) احتمال دوم: 520
- بند نخست: ادلّۀ دالّ بر اطلاق 522
- اشاره 522
- گفتار ششم: معاملۀ خمر میان دو غیرمسلمان 522
- بند دوم: ادلّۀ دالّ بر تفصیل 523
- بند سوم: راه جمع میان ادلّه 527
- الف) بیان نخست: تقیید: 527
- اشاره 527
- ب) بیان دوم: 530
- ج) بیان سوم: 532
- گفتار هفتم: فروختن خمر به غیرمسلمان 533
- بند نخست: تنقیح صورت مسئله 537
- اشاره 537
- گفتار هشتم: فروش مُسکر جامد 537
- الف) مراجعه به لغت 538
- بند دوم: بررسی ادلّه 538
- اشاره 538
- ب) روایات 540
- ج) دلیل سوم 543
پیش گفتار
از نقاط درخشان فقه شیعه، پویایی و بالندگی در مباحث معاملات است. بزرگان از فقهای امامیه، از متقدّمین و متأخّرین، نسبت به این مباحث اعتنای خاصّی داشته اند.
این امر توجّه فقه و نگاه عمیق صاحبان علم فقه به مردم و بازار و آنچه که در هر زمانی متعارف است را هویدا می سازد و از لابه لای صفحات گسترده در فروع تجارت به خوبی می توان دریافت که در هر عصری، مسائل جدید مربوط به این موضوع مورد توجّه قرار گرفته است، به طوری که امروزه کتاب های بسیار قطور و مفصّلی را به خود اختصاص داده است.
بر صاحبان فن پوشیده نیست که کتاب مکاسب محرّمۀ شیخ اعظم انصاری قدس سره از عمیق ترین و دقیق ترین کتاب هایی است که در موضوع معاملات ممنوعه و محرّم نگاشته شده است. این کتاب علاوه بر تعلیم روش اجتهاد و کیفیت دقیق آن، در مسائل مطروحه، مخاطب را با چگونگی اجتهاد در مسائل جدید و نوپیدا، آشنا و مسلّط می سازد. در این کتاب موضوع بیع منی مطرح می شود، امّا در کنار آن مباحث مربوط به تلقیح مصنوعی را که از موضوعات جدید این عصر است و بسیار مورد توجه بشریت و صاحبان ادیان است، می توان مورد بحث قرار داد. با تسلّط بر ضوابط و قواعد مطرح شده در این کتاب است که می توان حکم معاملات هرمی که امروزه بسیار شایع است را جستجو و استنباط کرد.