- پیش گفتار 1
- الف) اهمّیت بحث 3
- اشاره 7
- اشاره 9
- گفتار اوّل: روایت تحف العقول 10
- اشاره 10
- بند اوّل: متن روایت 10
- اشاره 15
- بند دوم: بررسی سند روایت 15
- 1- مرسل بودن روایت 17
- الف) اشکالات سندی 17
- ب) راه های تصحیح سند روایت 19
- 1- شهرت عملی 19
- 2- استفاده از کلمۀ «قال» در روایت 22
- الف) اشکالات مربوط به متن روایت 24
- 1- اضطراب در متن روایت 24
- بند سوم: بررسی مضمون روایت 24
- اشاره 24
- 2- فتوا ندادن فقها به برخی از بخش های روایت 25
- 3- صحیح نبودن تقسیم موجود در روایت 27
- 4- تعارض بین فقرات روایت 30
- 5- روایت تنها بر «حرمت اعانۀ بر اثم» دلالت دارد 33
- ب) دیدگاه برگزیده 34
- اشاره 36
- الف) راهکارهای سیّد یزدی 36
- ب) عمومیت حلال و حرام نسبت به حکم تکلیفی و وضعی 38
- ج) دیدگاه برگزیده 39
- اشاره 39
- گفتار دوم: روایت فقه الرضا علیه السلام 39
- الف) مأخذ کتاب 41
- بند اوّل: بررسی سند کتاب 41
- ج) فقهایی که به این کتاب اعتماد کرده اند 42
- ب) ویژگی های کتاب 42
- د) مؤلّف کتاب 43
- 1- دیدگاه اوّل و نقد آن 43
- 2- دیدگاه دوم 47
- 3- دیدگاه سوم 48
- 4- دیدگاه چهارم 48
- بند دوم: بررسی دلالت روایت فقه الرّضا علیه السلام 50
- گفتار سوم: روایت دعائم الاسلام 52
- اشاره 52
- بند اوّل: بررسی سند روایت 52
- اشاره 52
- الف) مؤلّف کتاب 52
- ب) ارسال روایات کتاب 53
- ج) فروع مخالف مذهب امامیّه در کتاب 54
- بند دوم: بررسی دلالت روایت 55
- بند اوّل: بررسی سند روایت 57
- اشاره 57
- گفتار چهارم: روایت عوالی اللئالی 57
- اشاره 59
- بند دوم: اطلاق روایت و عدم وجود کلمۀ «أکل» در آن 59
- الف) اصل عدم زیاده و اصل عدم نقیصه 60
- ب) دیدگاه محقّق خویی 63
- بند سوم: شهرت عملی جابر ضعف سند روایت 64
- بند چهارم: دیدگاه برگزیده 65
- بند اوّل: نتیجۀ بررسی روایات عام 66
- بند دوم: اصل اوّلی در معاملات 66
- گفتار پنجم: برآیند بررسی روایات و اصل اوّلی در معاملات 66
- گفتار اوّل: امکان وجود کسب واجب و مستحب 69
- اشاره 69
- بند اوّل: مکاسب مستحب 70
- بند دوم: مکاسب واجب 72
- اشاره 73
- گفتار دوم: تقسیم مکاسب در کلام فقها 73
- بند اوّل: دیدگاه شیخ سلّار 74
- بند دوم: دیدگاه شهید اوّل 74
- بند چهارم: تقابل دیدگاه شهید ثانی و مقدّس اردبیلی 75
- بند سوم: دیدگاه علاّمۀ حلّی 75
- بند پنجم: دیدگاه محقّق حلّی 77
- گفتار سوم: نفسی یا غیری بودن حکم 78
- اشاره 78
- تفاوت نفسی و غیری بودن حکم 79
- گفتار چهارم: حکم اکتساب محض 80
- گفتار پنجم: نتیجه گیری 81
- اشاره 83
- بند دوم: فرض های قابل تصوّر در مورد متعلّق حرمت 84
- بند اوّل: انواع کسب های محرّم 84
- گفتار اوّل: نکات مقدّماتی 84
- بند اوّل: دیدگاه شیخ انصاری 86
- اشاره 86
- الف) مطلب اوّل 86
- گفتار دوم: دیدگاه های فقها 86
- ب) مطلب دوم 87
- ج) مطلب سوم 90
- الف) تبیین دیدگاه 91
- بند دوم: دیدگاه محقّق نائینی 91
- ب) نقد اعتبار لولایی توسّط امام خمینی 92
- ج) نقد دیدگاه محقّق نائینی 93
- بند سوم: دیدگاه محقّق ایروانی 94
- الف) تبیین دیدگاه 94
- ب) نقد دیدگاه محقّق ایروانی 95
- بند چهارم: دیدگاه امام خمینی 99
- بند پنجم: دیدگاه محقّق خویی 101
- گفتار سوم: دیدگاه برگزیده 102
- گفتار چهارم: معنای حرمت وضعی 103
- اشاره 105
- اشاره 107
- گفتار اوّل: حکم تکلیفی معاملۀ اعیان نجس 109
- اشاره 109
- بند اوّل: بررسی ادلّۀ لفظی 110
- الف) روایت تحف العقول 110
- ب) روایت 111
- ج) روایت 112
- ه) آیۀ 90 سورۀ مائده 115
- و) آیۀ پنجم سورۀ مدّثر 117
- ز) آیۀ 157 سورۀ اعراف 118
- ح) حرمت خوردن و آشامیدن نجاست 119
- بند دوم: بررسی اجماع 120
- بند چهارم: نتیجه گیری و دیدگاه برگزیده 125
- بند سوم: بررسی شهرت در مسئله 125
- گفتار دوم: حکم اخذ ثمن در مقابل فروش اعیان نجس 127
- اشاره 127
- اشاره 128
- الف) دلیل یکم 128
- ج) دلیل سوم 129
- د) دلیل چهارم 130
- ه) دلیل پنجم 131
- بند دوم: نقد دیدگاه امام خمینی 132
- گفتار سوم: حکم وضعی معاملۀ اعیان نجس 132
- اشاره 135
- گفتار اوّل: معاملۀ بول حیوان حرام گوشت 136
- اشاره 136
- بند اوّل: دیدگاه شیخ انصاری 136
- بند دوم: دیدگاه محقّق نائینی 137
- بند سوم: دیدگاه محقّق حلّی 138
- 1- عدم اعتبار مالیّت در بیع 140
- بند پنجم: دیدگاه محقّق خویی 140
- اشاره 140
- 3- مال بودن نزد متعاملین کافی است 141
- بند ششم: دیدگاه محقّق ایروانی 142
- 4- عدم بطلان معاملۀ سفهی 142
- بند هفتم: دیدگاه برگزیده 144
- اشاره 144
- گفتار دوم: معاملۀ بول حیوان حلال گوشت 144
- 2- دلیل دوم: اجماع 146
- اشاره 146
- 1- دلیل اوّل: اصل حلّیت 146
- الف) ادلّۀ قائلین به جواز شرب ابوال طاهر 146
- الف) روایات مطلق 147
- 3- دلیل سوم: روایات 147
- ب) روایات مقیّد 148
- ب) دلیل قائلین به عدم جواز شرب ابوال طاهر 151
- ج) نتیجۀ بررسی ادلّۀ شرب ابوال طاهر 156
- اشاره 157
- الف) ملاک صحّت یا بطلان معاملۀ بول طاهر 159
- دیدگاه محقّق ایروانی و محقّق خویی 163
- اشاره 167
- اشاره 167
- گفتار اوّل: دیدگاه فقها 167
- 1- سخن شیخ طوسی در الخلاف 168
- 2- سخن شیخ طوسی در النهایه 170
- 4- دیدگاه شیخ مفید 171
- 5- دیدگاه علاّمۀ حلّی 172
- 6- دیدگاه صاحب جواهر 172
- 8- نتیجۀ بررسی اقوال فقها 173
- گفتار دوم: معاملۀ عذرۀ حیوانات حلال گوشت 173
- 7- دیدگاه علمای اهل سنّت 173
- اشاره 174
- گفتار سوم: معاملۀ عذرۀ انسان 174
- اشاره 178
- چکیدۀ دیدگاه ها 178
- گفتار چهارم: معاملۀ عذرۀ حیوانات حرام گوشت 178
- اشاره 179
- بند اوّل: روایات مانعه 179
- ب) مراد از سحت 181
- بند چهارم: راه های جمع میان روایات مجوّزه و مانعه 183
- اشاره 183
- بند دوم: روایت مجوّزه 183
- بند سوم: روایت جامع بین منع و جواز 183
- 1- بررسی و نقد وجه جمع 184
- الف) دیدگاه شیخ طوسی 184
- 2-1- اشکال اوّل 186
- 2- بررسی و نقد شاهد جمع 186
- 2-2- اشکال دوم 187
- ج) دیدگاه علّامۀ مجلسی 190
- و) دیدگاه برگزیده 196
- اشاره 201
- گفتار اوّل: بررسی ادلّۀ حرمت بیع خون 201
- اشاره 201
- بند اوّل: استدلال به آیۀ سوم سورۀ مائده 202
- بند دوم: استدلال به آیات 172 و 173 سورۀ بقره 203
- بند سوم: استدلال به مرفوعۀ ابویحیی واسطی 204
- گفتار دوم: سخن محقّق ایروانی 205
- گفتار سوم: سخن محقّق مامقانی 206
- اشاره 209
- گفتار اوّل: صورت های گوناگون معاملۀ منی 210
- اشاره 210
- بند نخست: معاملۀ منی در خارج رحم 211
- بند دوم: معاملۀ منی در داخل رحم 212
- اشاره 213
- بند سوم: معاملۀ عسیب الفحل 213
- الف) حکم معاملۀ عسیب الفحل از نظر قواعد 215
- 1- جهالت و غرری بودن معامله 215
- 2- عدم قدرت بر تسلیم 215
- ب) حکم معاملۀ عسیب الفحل از نظر روایات 216
- اشاره 226
- گفتار دوم: تلقیح مصنوعی 226
- اشاره 227
- بند اوّل: حکم تکلیفی اقسام مختلف تلقیح مصنوعی 227
- مقدّمه ای دربارۀ اصل اوّلی 228
- 1- ادلّۀ اثبات اصل احتیاط 229
- 2- نتیجه گیری و دیدگاه برگزیده 238
- الف) صورت اوّل تلقیح مصنوعی 238
- 1- ادلّۀ حرمت صورت دوم 242
- ب) صورت دوم تلقیح مصنوعی 242
- 1-2- آیات قرآن کریم 254
- 1-3- تعلیل موجود در برخی از روایات 267
- پاسخ به اشکالات 272
- 2- ادلّۀ جواز صورت دوم 273
- ج) صورت سوم تلقیح مصنوعی 276
- 3- دیدگاه برگزیده 276
- د) صورت چهارم تلقیح مصنوعی 278
- ه) صورت پنجمِ تلقیح مصنوعی 283
- و) صورت ششم تلقیح مصنوعی 284
- اشاره 287
- الف) مفهوم نسب 287
- ب) نسب فرزند در شکل های مختلف تلقیح مصنوعی 297
- 2- نقد دیدگاه محقّق خویی 298
- 1- دیدگاه محقّق خویی 298
- 3- احتمال وجود مادر دوم 299
- اشاره 301
- اشاره 302
- گفتار اوّل: حکم انتفاع از مردار و اجزای آن 302
- الف) آیۀ سوم سورۀ مائده 303
- بند اوّل: ادلّۀ حرمت انتفاع از مردار 303
- ب) روایات 304
- ج) نتیجۀ بررسی روایات حرمت 324
- الف) روایت نخست: 325
- بند دوم: ادلّۀ جواز انتفاع از مردار 325
- 3- بررسی کلمات امام خمینی 329
- ب) روایت دوم: 334
- ج) روایت سوم: 335
- د) روایت چهارم: 337
- ه) روایت پنجم: 338
- ز) روایت هفتم: 340
- و) روایت ششم: 340
- الف) روش نخست: 341
- بند سوم: جمع میان روایات مانعه و مجوّزه 341
- اشاره 341
- ب) روش دوم: 342
- ج) روش سوم: 343
- د) روش چهارم: 343
- ه) روش پنجم 344
- و) روش ششم: 344
- بند چهارم: بررسی اجماع در مسئله 345
- الف) فقیهانی که ادّعای اجماع کرده اند 345
- اشاره 345
- اشاره 349
- بند پنجم: دیدگاه برگزیده 349
- نکته ای دربارۀ شهرت فتوایی 350
- اشاره 351
- بند اوّل: ادلّۀ حرمت معاملۀ مردار 351
- گفتار دوم: حکم معاملۀ مردار 351
- الف) اجماع 351
- ب) عدم مالیّت مردار 352
- ج) نجاست مردار 353
- د) روایات عام 353
- ه) روایات خاص 354
- الف) روایات مانعه 354
- بند دوم: بررسی روایات مربوط به معاملۀ مردار 354
- ب) روایات مجوّزه 358
- 1- بحث سندی 359
- 2- بحث دلالی 360
- 1- دیدگاه محقّق خویی: 363
- ج) جمع میان روایات مانعه و مجوّزه 363
- 2- دیدگاه امام خمینی 365
- 3- بررسی دیدگاه امام خمینی 369
- 4- دیدگاه برگزیده: 372
- اشاره 373
- بند اوّل: آیا جواز انتفاع، با صحّت بیع ملازمه دارد؟ 373
- گفتار سوم: خاتمه 373
- اشاره 375
- بند دوم: بیع میتۀ مختلط با مذکّی 375
- 1- دیدگاه فقها 376
- الف) بیع مردار مختلط با مذکّی به قصد مجموع 376
- 2- بیان احتمالات و فروض 378
- 3- مقتضای قواعد 379
- 4- روایات 384
- 1- دیدگاه شیخ انصاری: 402
- ب) بیع میتۀ مختلط به مذکّی به قصد مذکّی 402
- 2- دیدگاه محقّق خویی 403
- 3- دیدگاه امام خمینی 404
- 4- دو نکتۀ باقیمانده: 406
- اشاره 408
- بند سوم: بیع مرداری که خون جهنده ندارد 408
- نکتۀ پایانی 408
- اشاره 411
- اشاره 412
- گفتار اوّل: معاملۀ سگ 412
- الف) دیدگاه شیخ طوسی 413
- بند اوّل: عبارات فقها 413
- ب) دیدگاه شیخ مفید 414
- ج) دیدگاه علاّمۀ حلّی 414
- الف) اجماع 415
- بند دوم: ادلّۀ حرمت معاملۀ سگ 415
- ب) روایات 415
- ج) چند نکته دربارۀ روایات 421
- د) دیدگاه امام خمینی 421
- ه) بررسی و نقد دیدگاه امام خمینی 429
- اشاره 436
- گفتار دوم: معاملۀ خوک 436
- بند اوّل: حکم معاملۀ خوک 436
- الف) عبارات فقها 436
- اشاره 436
- 1- دستۀ اوّل روایات 439
- 2- دستۀ دوم روایات 440
- 3- دستۀ سوم روایات 443
- 4- جمع میان روایات 446
- 5- یادآوری چند نکته 449
- بند سوم: استفاده از اجزای خوک 452
- اشاره 452
- بند دوم: استفاده از خوک 452
- الف) دیدگاه فقها 453
- ب) بررسی روایات 455
- ج) دیدگاه برگزیده 459
- اشاره 463
- الف) خمر در لغت 464
- اشاره 464
- اشاره 464
- بند نخست: مراد از خمر در لغت و روایات 464
- گفتار نخست: مفهوم شناسی 464
- ب) خمر در روایات 465
- ج) عدم انصراف «خمر» در قرآن به معنای متعارف 468
- بند نخست: بررسی آیات 469
- گفتار دوم: دلایل حرمت تکسّب به خمر 469
- بند دوم: مراد از تکسّب 469
- اشاره 469
- 1- بیان نخست؛ تمسّک به قاعدۀ «حذف المتعلّق یدلّ علی العموم» 470
- 2- بیان دوم؛ تمسّک به اطلاق اجتناب رجس 470
- 3- بررسی استدلال امام خمینی: 472
- بند دوم: بررسی روایات 474
- اشاره 474
- الف) روایت نخست: 474
- ب) روایت دوم: 476
- بند سوم: بررسی نظر فقهای شیعه و عامّه 478
- ج) روایت سوم: 478
- بند نخست: انصراف 479
- گفتار سوم: بیع خمر برای غیر اسکار 479
- اشاره 479
- بند دوم: قرائن 480
- اشاره 480
- الف) قرینۀ نخست: 481
- ب) قرینۀ دوم: 482
- بند سوم: ضابطۀ صلاح و فساد 482
- اشاره 483
- بند چهارم: روایات 483
- نقد دلیل چهارم و دلالت روایات 486
- اشاره 487
- گفتار چهارم: بیع خمر به قصد درمان و اضطرار 487
- بند نخست: بیع خمر به قصد درمان 487
- ب) بررسی اقوال علمای عامّه 491
- الف) بررسی آیات 492
- اشاره 492
- بند دوم: اضطرار به خمر 492
- ب) روایات مربوط به درمان با شرب خمر 493
- ج) ادلّۀ قول به عدم جواز شرب خمر در صورت اضطرار 497
- د) ادلّۀ قول به جواز شرب خمر در صورت اضطرار 499
- 1- دلیل نخست: 500
- 2- دلیل دوم: 501
- 3- دلیل سوم: 506
- راه دوم: جمع دلالی 508
- راه نخست: ترجیح سند 508
- ه) علاج تعارض ادلّه 508
- و) نتیجۀ بحث اضطرار 509
- اشاره 510
- بند نخست: بررسی روایت 510
- اشاره 510
- الف) بررسی سند: 510
- گفتار پنجم: بررسی روایت جمیل بن درّاج 510
- 1- دیدگاه محقّق خوئی 511
- ب) بررسی دلالت: 511
- 2- نقد دیدگاه محقّق خوئی 512
- اشاره 513
- الف) توجیه نخست: 513
- ب) توجیه دوم: 513
- بند دوم: توجیهات شیخ انصاری 513
- اشاره 515
- بند سوم: دلالت روایت، بر جواز تکسّب به قصد سرکه سازی 515
- الف) بررسی دیدگاه محقّق ایروانی 516
- ب) بررسی بیان ارشاد الطالب 518
- اشاره 519
- بند چهارم: نسبت روایت جمیل با روایات پیشین 519
- الف) احتمال نخست: 519
- ب) احتمال دوم: 520
- بند نخست: ادلّۀ دالّ بر اطلاق 522
- اشاره 522
- گفتار ششم: معاملۀ خمر میان دو غیرمسلمان 522
- بند دوم: ادلّۀ دالّ بر تفصیل 523
- الف) بیان نخست: تقیید: 527
- بند سوم: راه جمع میان ادلّه 527
- اشاره 527
- ب) بیان دوم: 530
- ج) بیان سوم: 532
- گفتار هفتم: فروختن خمر به غیرمسلمان 533
- گفتار هشتم: فروش مُسکر جامد 537
- اشاره 537
- بند نخست: تنقیح صورت مسئله 537
- بند دوم: بررسی ادلّه 538
- الف) مراجعه به لغت 538
- اشاره 538
- ب) روایات 540
- ج) دلیل سوم 543
ص:58
1- (1) . همان: ج 2 ص 288.
2- (2) . «وعن علیّ علیه السلام أنه أتی برجل قد أقرّ علی نفسه بالزناء، فقال له: أحصنت؟ قال نعم. قال: إذا ترجم فرفعه إلی السجن فلمّا کان من العشی جمع الناس لیرجمه، فقال: رجل منهم یا أمیر المؤمنین إنّه تزوج امرأه و لم یدخل بها بعد، ففرح علی علیه السلام وضربه الحد. قال جعفر بن محمّد علیهما السلام: لا یقع الإحصان و لا یجب الرجم إلاّ بعد التزویج الصحیح و الدخول و مقام الزوجین بعضهما علی بعض فإن أنکر الرجل و المرأه الوط ء بعد أن دخل بها لم یصدقا. و قال: و لا یکون الإحصان بنکاح متعه و لیس الغائب عن امرأته و المغیبه عنها زوجها بمحصنین، إنّما الإحصان الذی یجب به الرجم أن یکون الرجل مع امرأته و المرأه مع زوجها» (همان: ج 2 ص 451).
3- (3) . «من طلق امرأته فتزوجت تزویج متعه لم یحلّها ذلک له» (همان: ج 2 ص 297).
2. قاضی نعمان در کتاب دعائم الاسلام، مذی و وذی را ناقض وضو دانسته است،(1)
در حالی که اینها ناقض وضو نیستند.
3. قاضی نعمان فتوا داده است که سجده بر لباس پشمی، مانعی ندارد. وی می گوید:
کلّ ما یجوز لبسه والصلاه فیه، یجوز السجود علیه؛(2) هر چیزی که پوشیدن آن جایز باشد وبتوان با آن نماز خواند، سجده بر آن نیز صحیح است.
این فتوا نیز مخالف مذهب امامیّه است.
4. در این کتاب آمده است که اگر شخص، از روی جهل یا نسیان پس از شستن صورت، ابتدا دست چپ را بشوید، وضو و نماز او صحیح است.(3)
وجود این موارد مخالف مذهب امامیّه در کتاب دعائم الاسلام، موجب شده است که از اعتماد بزرگان نسبت به آن کاسته شود. از این رو، شیخ حرّ عاملی در وسائل الشیعه روایتی را از کتاب دعائم الاسلام نقل نکرده است.
بند دوم: بررسی دلالت روایت
اگر از همۀ اشکالات وارد بر کتاب دعائم الاسلام چشم پوشی کنیم، آیا می توان به روایت یاد شده، استدلال کرد؟ به عبارت دیگر، آیا این روایت از نظر دلالت، مدّعای شیخ انصاری قدس سره را ثابت می کند؟
محقّق خویی قدس سره معتقد است که این روایت، قابلیت استدلال ندارد؛ زیرا از روایت