کتابخانه بالقرآن

مکاسب محرمه: درس های خارج فقه حضرت آیه الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دام ظله جلد دوم صفحه 120

صفحه 120

ص:123

1- (1) . مقرّر: اختلاف نظر در این باب تا آن جاست که از سویی محدّث کاشانی می گوید: «إنّما یجب غسل ما لاقی عین النجاسه. و أما ما لاقی الملاقی لها بعد ما أزیل عنه العین بالتمسح و نحوه - بحیث لا یبقی فیه شیء منها - فلا یجب غسله، کما یستفاد من المعتبر» (مفاتیح الشرائع: ج 1 ص 75). و از سوی دیگر صاحب جواهر می گوید: «قد تفرّد الکاشانی بشیءٍ خالف به إجماع الفرقه الناجیه، بل إجماع المسلمین، بل الضروره من الدین» (جواهر الکلام: ج 2 ص 15). از سویی سیّد بحر العلوم در بیت شعری می سراید: «وَشذّ مَن خالف مِمّن قد خلف - و القولُ بالتّنجیسِ إجماعُ السلف» (الدرّه النجفیّه: ص 54). و از سوی دیگر مرحوم آقا نجفی اصفهانی پاسخ می دهد: «وَالحکمُ بالتّنجیس إحداثُ الخلف وَلم نَجد قائلَه من السّلف» (عدم تنجیس المتنجّس الجامد: ص 670).
2- (2) . جامع الأحکام: ج 1 ص 45؛ تبریزی، استفتائات جدید: ج 1 ص 28؛ بهجت، استفتائات: ج 1 ص 85.

در مسئلۀ جواز بیع روغن متنجّس، شیخ طوسی رحمه الله چهار دلیل در کتاب الخلاف مطرح کرده است که در گفتار بعدی، بررسی خواهد شد، إن شاء اللّه.

گفتار دوم: ادلّۀ استثنای بیع روغن متنجّس

اشاره

وقتی به کتاب الخلاف شیخ طوسی رحمه الله مراجعه می کنیم، مجموعاً چهار دلیل برای این مدّعا ذکر شده است.(1)

دلیل نخست: مقتضای قاعده

آیا جواز بیع روغن متنجّس، از باب جواز انتفاع است یا از باب نصّ خاص؟

شیخ انصاری رحمه الله می فرماید: برخی از فقها، جواز بیع روغن متنجّس را از باب نصّ خاص مطرح کرده اند، نه از باب جواز انتفاع.(2)

به تعبیر دیگر، در میان فقها دو دیدگاه وجود دارد: یک نظریه این است که بحث روغن متنجّس از قاعدۀ «حرمت انتفاع از نجس و متنجّس» استثنا می شود؛ یعنی انتفاع از نجس و متنجّس جایز نیست، مگر در این موارد. سپس با توجّه به حلّیت این انتفاع و با تمسّک به آن، می توان قائل به صحّت بیع شد.

نظریۀ دوم، نظر بزرگانی مانند شهید ثانی رحمه الله است. از نظر ایشان اصلاً این جا مسئلۀ انتفاع مطرح نیست؛ بلکه مسئله این است که ما روایت خاص در مورد روغن متنجّس داریم. اصل اوّلی «حرمت معاوضۀ نجس و متنجّس» است؛ امّا به خاطر نصّی که بر طبق آن، بیع روغن متنجّس جایز است، از آن اصل اوّلی خارج می شویم و در این صورت باید برمورد نص بسنده کنیم. مورد نص هم بیع روغن متنجّس برای روشنایی چراغ است. پس بیعش برای اغراض دیگر جایز نیست.

خود شیخ انصاری رحمه الله مسئله را از باب منفعت حلال، مطرح می کند و می فرماید: