مکاسب محرمه: درس های خارج فقه حضرت آیه الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دام ظله جلد دوم صفحه 204

ص:207

1- (1) . همان: ص 122.
2- (2) . مصباح الفقاهه: ج 1 ص 125.
3- (3) . المبسوط: ج 6 ص 183.
4- (4) . مختلف الشیعه: ج 8 ص 347.
5- (5) . ر. ک: ص 197-203.
6- (6) . کتاب المکاسب: ج 1 ص 43.

المبسوط نقل کرده است که:

ورَوَوا أصحابنا أنّه یستصبح به تحت السماء دون السقف؛(1) اصحاب ما روایت کرده اند که روغن متنجّس در زیر آسمان استصباح می شود، نه زیر سقف.

لیکن در نقد این دلیل می توان گفت:

الف) شاید گفته شود که ارسال این روایت، با همان اجماع و شهرت فتوایی جبران می شود؛ امّا به نظر می رسد که این سخن درست نیست؛ زیرا جبران ضعف سند به وسیلۀ عمل مشهور، شرط مهمّی دارد و آن شرط این است که فتوای مشهور بر طبق همان روایت و مستند به آن باشد؛ امّا اگر دلایل دیگری هم موجود باشد و فتوای مشهور مستند به آن دلایل باشد، در این صورت سند آن روایت جبران نمی شود.

ب) محقّق خوئی قدس سره در اصل این روایت، تشکیک می کند و می گوید: «إنّ المظنون أنّها صدرت مِن سهوِ القلم»؛(2) ظنّ قوی وجود دارد که این عبارت شیخ قدس سره در مبسوط، از روی اشتباه بوده است؛ زیرا نه تنها این روایت در هیچ یک از اصول حدیثی ما وجود ندارد، بلکه حتّی خود شیخ طوسی رحمه الله نیز آن را در هیچ کدام از تهذیبین (تهذیب و استبصار) نیاورده است. از نظر محقّق خوئی قدس سره بعید نیست که شیخ طوسی رحمه الله در کلام خود به اشتباه تعبیر «رواه أصحابنا» را آورده باشد، در حالی که مقصود ایشان نقل فتوای اصحاب بوده است.

ج) حتّی اگر این روایت مرسله، از تمام جهات صحیح باشد، معارض روایات بسیاری است که مطلق اند و قید «تحت السماء» ندارند. تنها این روایت مرسله است که قید «لا یجوز تحت السقف» دارد.

د) وجه جمع میان روایت مرسله با روایات مطلق

1- دیدگاه شیخ اعظم و امام خمینی

شیخ انصاری رحمه الله دو راه برای جمع بین روایات، مطرح کرده است:(3)